Aylanma-qoldiq qaydnomasi: qanday oʻqiladi va xatolar qanday topiladi

Qonun nuqtayi nazaridan qaydnoma nima

Qonun buxgalteriya hisobi registrlariga jurnallar, qaydnomalar, kitoblar va tasdiqlangan blankalarni (shakllarni) kiritadi; ular qoʻsh yozuv usuli boʻyicha yuritiladi (ZRU-404-son Qonunning 15-moddasi). Aylanma-qoldiq qaydnomasi aynan qaydnoma: u yangi maʼlumot yaratmaydi, birlamchi hujjatlar boʻyicha yozuvlarda allaqachon aks etganini guruhlaydi. Registrlarda birlamchi hisob hujjatlaridagi maʼlumotlar toʻplanishi kerak, shuning uchun qaydnomadagi xato deyarli har doim yozuv yoki hujjatdagi xatoni bildiradi, «qaydnomaning oʻzidagi» xatoni emas.

Qonun registrning majburiy rekvizitlari qatorida u tuzilgan davrni koʻrsatadi (15-modda). Amalda bu birinchi tekshiruv: qaydnoma kerakli davr uchun, barcha tashkilotlar va boʻlinmalar boʻyicha, dasturdagi yashirin saralashlarsiz shakllantirilganiga ishonch hosil qiling — aks holda uni balans yoki oldingi davr bilan solishtirishning maʼnosi yoʻq.

Qaydnoma satrlari tuziladigan hisobvaraqlar rejasi 21-sonli BHMS bilan tasdiqlangan: buyruq Adliya vazirligida 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan roʻyxatdan oʻtgan va 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Hisob tizimida eski reja hisobvaraqlari yoki guruhlashdagi nomuvofiqlik qolgan boʻlsa, bu ham qaydnoma darajasidayoq koʻrinadi.

Qaydnoma qanday tuzilgan: tekshiruv tayanadigan formula

Har bir hisobvaraq uchun davr oxiridagi saldo davr boshidagi saldo va aylanmalardan kelib chiqadi. Uni toʻgʻri qoʻllash uchun hisobvaraq tabiatini bilish kerak. 21-sonli BHMS ga koʻra aktiv hisobvaraqda qoldiq va koʻpayish debetda, kamayish kreditda aks etadi; passiv hisobvaraqda qoldiq va koʻpayish kredit boʻyicha, kamayish debet boʻyicha aks etadi. Demak, aktiv hisobvaraq uchun: davr oxiridagi saldo = davr boshidagi saldo + debet aylanmasi − kredit aylanmasi; passiv uchun — teskarisi.

Hisobvaraq tabiati hisobvaraqlar rejasida harf bilan koʻrsatilgan: A — aktiv, P — passiv, KA va KP — kontr-aktiv va kontr-passiv, T — tranzit. Masalan, 5000 «Kassadagi pul mablagʻlari» (5010 — milliy valyutada) — aktiv hisobvaraq, 6000 (yetkazib beruvchilar va pudratchilar bilan hisob-kitoblar, 6010) — passiv, 4910 «Shubhali qarzlar boʻyicha zaxira» — kontr-aktiv.

Signallar boʻyicha tekshiruv: avvalo nimaga qarash kerak

• Yakunlar mos keladi. Debet boʻyicha jami aylanmalar kredit boʻyicha aylanmalarga teng: hisob qoʻsh yozuv bilan yuritiladi va har bir operatsiya ikkala tomonga tushadi. Tafovut iqtisodiy xatoni emas, balki yuklashdagi nosozlikni, tugallanmagan yoki «bir tomonlama» tuzatilgan yozuvni bildiradi.
• «Oʻz tomonida boʻlmagan» saldo. Passiv hisobvaraqda debet saldo yoki aktiv hisobvaraqda kredit saldo — hisobvaraq kartochkasini ochish uchun sabab. Kassa (5010) uchun manfiy qoldiq jismonan mumkin emas: bu daromadsiz chiqim, yozuvning notoʻgʻri summasi yoki kiritilmagan tushum degani. Hisob-kitob hisobvaraqlarida (masalan, 6010) qarama-qarshi saldo yetkazib beruvchiga berilgan avans yoki ortiqcha toʻlovni aks ettirishi mumkin — lekin buni shartnoma va solishtirma dalolatnoma bilan tasdiqlash kerak, «shundayligicha» qoldirmaslik kerak.
• Tranzit hisobvaraqlar yopilgan. Tranzit hisobvaraqlar — daromad va xarajatlarning vaqtinchalik hisobvaraqlari; 21-sonli BHMS ga koʻra ularda hisobot davri oxirida saldo boʻlmaydi (masalan, 9910 «Yakuniy moliyaviy natija»). Bunday hisobvaraqda davr oxirida qoldiq boʻlsa, davrni yopish bajarilmagan yoki toʻliq bajarilmagan.
• Kontr-hisobvaraqlar asosiylariga mos keladi. Kontr-aktiv hisobvaraq bogʻliq aktiv hisobvaraq saldosidan chegiriladi va hisobotda aktivning sof qiymatini koʻrsatadi (masalan, 4910 zaxira — debitorlik qarzlariga). Asosiy hisobvaraqsiz zaxira yoki aksincha — hisob-kitobni tekshirish signali.
• Saldo hisobvaraqning kutilgan maʼnosini aks ettiradi. Oy oxirida 1510 hisobvaraqdagi saldo tayyorlangan va xarid qilingan, shuningdek yoʻldagi yoki omborga kirim qilinmagan materiallarning mavjudligini koʻrsatadi; oy oxirida 2010 hisobvaraqdagi saldo tugallanmagan ishlab chiqarish tannarxini koʻrsatadi. Joʻnatishga tayyor mahsulot boʻyicha 2010 da katta qoldiq qolsa yoki yetkazib berishlar toʻliq kirim qilinganda 1510 da qoldiq «osilib» qolsa — yopilmagan operatsiyalarni qidiring.
• Keskin sakrashlar. Aylanmalarni oldingi davrlardagi oʻrtacha qiymatlar bilan solishtiring: bitta hisobvaraq boʻyicha anomal katta aylanma, «yumaloq» summalar, davrning oxirgi kunidagi yozuvlar — bularning barchasi birlamchi hujjatlar boʻyicha tanlab tekshirish nuqtalari.

Shartli misol: kassa saldosi minusda

Misol shartli raqamlarda, real maʼlumot emas. 5010 hisobvaraq boʻyicha davr boshidagi saldo — 2 000 000, debet aylanmasi — 5 000 000, kredit aylanmasi — 7 300 000. U holda davr oxiridagi saldo = 2 000 000 + 5 000 000 − 7 300 000 = −300 000: kassa qoldigʻi manfiy, bunday boʻlishi mumkin emas.

Tahlil tartibi: hisobvaraq kartochkasini ochib, qoldiq minusga ketgan sanani topish; shu kunlardagi chiqim orderlarini kirim orderlari bilan solishtirish; tushum yoki hisobdor summalar qaytarilishi chiqimdan keyin rasmiylashtirilmaganini tekshirish; inkassatsiya yoki hisob raqamidan yechish toʻgʻri sana bilan oʻtkazilganiga ishonch hosil qilish. Ehtimoliy sabablar — kirim chiqimdan keyin rasmiylashtirilgan yoki chiqim orderi ortiqcha summaga hisobga olingan. Tahlil natijasi tasdiqlovchi hujjat boʻyicha tuzatish yozuvi bilan qayd etiladi, «orqaga sana» bilan tuzatish bilan emas.

Xato topilganda nima qilish kerak

Qonun registrlarga tasdiqlanmagan tuzatishlar kiritishni toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlaydi (ZRU-404-son Qonunning 15-moddasi). Demak, har bir tuzatish hujjatga tayanishi kerak: aniqlashtirilgan birlamchi hujjat, solishtirma dalolatnoma, buyruq. Oldingi davrlar xatolari va muhim xatolarni tuzatish tartibi alohida — u buxgalteriya hisobidagi xatolarni tuzatish haqidagi maqolamizda yoritilgan, bu yerda takrorlamaymiz.

Qaydnoma maʼlumotlarini ishonchli deb hisoblash uchun qonun aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilishni talab qiladi: aynan u hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligini tasdiqlaydi (16-modda). Shuning uchun signallar boʻyicha tekshiruvdan keyin kassa, materiallar, asosiy vositalar va hisob-kitoblar boʻyicha saldoni haqiqiy qoldiqlar va kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalar bilan solishtirish kerak.

Qaydnoma bilan ishlashdagi tipik xatolar

• faqat yakunlarga qarab, shubhali saldoli hisobvaraqlar kartochkalarini ochmaslik;
• dasturdagi davr va saralashlarni tekshirmasdan qaydnomani balans bilan solishtirish;
• hisob-kitoblar boʻyicha qarama-qarshi saldoni shartnoma va solishtirma dalolatnomasiz qoldirish;
• hisobotni shakllantirishdan oldin tranzit hisobvaraqlarni yopmaslik;
• tuzatishni hujjat bilan tasdiqlamasdan maʼlumotlarni tuzatish;
• qaydnomani hisob ishonchliligining isboti deb hisoblash: inventarizatsiya va birlamchi hujjatlarsiz bu faqat yozuvlar jamlanmasi.

Hisobotni topshirishdan oldin qisqa nazorat roʻyxati

• qaydnomaning davri, tashkilot va saralashlari toʻgʻri belgilangan;
• debet va kredit boʻyicha aylanmalar teng;
• hujjatli izohsiz «oʻz tomonida boʻlmagan» saldo yoʻq;
• tranzit hisobvaraqlarda davr oxirida saldo yoʻq;
• zaxiralar va boshqa kontr-hisobvaraqlar asosiy hisobvaraqlar bilan kelishilgan;
• kassa, materiallar va hisob-kitoblar boʻyicha saldo inventarizatsiya va solishtirma dalolatnomalar bilan tasdiqlangan.