Asosiy vositalarni sotish va hisobdan chiqarish: hisob va soliqlar

Chiqib ketish usullari: hisobdan chiqarish deganda nima tushuniladi

5-BHMS «Asosiy vositalar» asosiy vositalarning chiqib ketishi ularning qiymatini balansdan hisobdan chiqarish orqali amalga oshirilishini belgilaydi. Standart asoslarni bevosita sanab oʻtadi, shuning uchun «hisobdan chiqarish» faqat tugatish emas, balki ulardan istalgan birining buxgalteriya natijasi ekanini tushunish muhim.

Asosiy vositalarning qiymati tashkilot balansidan, jumladan, quyidagi hollarda hisobdan chiqariladi:

• tugatilganda (eskirish, avariya, maʼnan eskirish, davlat organi qarori, rekonstruksiya);
• sotilganda;
• ayirboshlanganda;
• tekinga berilganda;
• ustav kapitaliga taʼsischi ulushi sifatida berilganda;
• moliyaviy ijara (lizing) shartnomasi boʻyicha berilganda;
• kamomad yoki yoʻqotishlar aniqlanganda.

Tugatish: komissiya, dalolatnoma va harakatlar tartibi

Obyekt sotilmasdan tugatilsa (jismoniy eskirish, avariya, maʼnan eskirish), tartib komissiya atrofida quriladi. Hisobdan chiqarish toʻgʻrisida qaror qabul qilish uchun rahbar, uning oʻrinbosari yoki bosh muhandis raisligida komissiya tuziladi; tarkibga mutaxassislar, buxgalteriya xodimlari va moddiy javobgar shaxslar kiritiladi. Komissiya standartga 1-ilovada keltirilgan shakldagi tugatish dalolatnomasini tuzadi, transport vositalari uchun esa 2-ilova shakli qoʻllanadi. Tugatish bilan bogʻliq xarajatlar va olingan material qimmatliklar qiymati 3-ilova boʻyicha maʼlumotnoma bilan rasmiylashtiriladi.

Amaliy tartib quyidagicha:

• komissiya tuzish toʻgʻrisida buyruq chiqarish va uning vakolatlarini belgilash;
• obyektni koʻzdan kechirish, hisobdan chiqarish sababi va texnik holatini dalolatnomada qayd etish;
• dalolatnomani rahbarga tasdiqlatish (operativ boshqaruv huquqidagi mol-mulk boʻyicha — mulkdor qarori asosida; davlat ishtirokidagi korxonalarda — taʼsischi bilan kelishgandan soʻng);
• dalolatnoma tasdiqlangandan keyingina obyektni qismlarga ajratish va demontaj qilish;
• yaroqli material va uzellarni kirim qilish, tugatish xarajatlarini aks ettirish;
• chiqib ketishni AV hisobi kartochkasi yoki kitobida belgilash va inventar raqamini yopish.

AV ni sotish: shartnoma, hujjatlar va QQS

Sotishda asosiy hujjatlar — oldi-sotdi shartnomasi, qabul qilish-topshirish dalolatnomasi (koʻchmas mulk boʻyicha u soliq ahamiyatiga ham ega), hisobvaraq-faktura va toʻlovni tasdiqlovchi hujjatlar. Sotish toʻgʻrisidagi qarorni buyruq bilan mustahkamlang, hisob siyosatida esa narxni kim kelishishi va topshirish qanday rasmiylashtirilishini belgilang.

QQS nuqtai nazaridan tovarga mulk huquqini haq evaziga oʻtkazish — realizatsiya aylanmasi hisoblanadi. Soliq solish obyekti — realizatsiya joyi Oʻzbekiston Respublikasi boʻlgan tovarlarni realizatsiya qilish aylanmasi. Umumiy qoidaga koʻra stavka 12 foiz, soliq bazasi bitim narxidan soliqni kiritmagan holda aniqlanadi. Tovar boʻyicha aylanma sanasi — hisobvaraq-faktura berilgan sana yoki joʻnatish (topshirish) sanasi, agar u hisobvaraq-faktura sanasidan oldin boʻlsa; koʻchmas mulk boʻyicha — xaridorga qabul qilish-topshirish dalolatnomasi bilan topshirilgan sana.

Asosiy vositani tekinga berish ham, agar u iqtisodiy jihatdan asoslangan boʻlmasa, realizatsiya aylanmasi sanalishi mumkin. Shuning uchun eski uskunani rasmiylashtirmasdan «shunchaki berib yuborish» mumkin emas: avval QQS hisoblash majburiyati yoʻqligini tekshiring.

Moliyaviy natija: buxgalteriya hisobi va hisob-kitob misoli

5-BHMS boʻyicha chiqib ketishdan moliyaviy natija (foyda yoki zarar) daromaddan obyektning qoldiq (balans) qiymati, bilvosita soliqlar va chiqib ketish bilan bogʻliq xarajatlar ayirib tashlanishi orqali aniqlanadi. MHXS (IAS) 16 da ham shunga oʻxshash yondashuv bor: natija sof tushum bilan balans qiymati oʻrtasidagi farqdir.

Agar AV avval qayta baholangan boʻlsa, avvalgi baholash ortishi summalari uni pasayish summalaridan oshgan qismi chiqib ketishdan daromad tarkibiga kiritiladi, qayta baholash boʻyicha tuzatishlar hisobvaragʻi boʻyicha zaxira kapitali esa kamayadi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy mijoz maʼlumotlari emas). Stanokning dastlabki qiymati — 100 mln soʻm, jamgʻarilgan amortizatsiya — 60 mln soʻm, qoldiq qiymat — 40 mln soʻm. 12% QQS bilan 56 mln soʻmga sotamiz. QQSsiz tushum: 56 / 1,12 = 50 mln soʻm; byudjetga QQS — 6 mln soʻm. Moliyaviy natija: 50 − 40 = 10 mln soʻm foyda. Agar QQS bilan narx 33,6 mln soʻm boʻlsa, QQSsiz tushum 30 mln soʻm, zarar esa 10 mln soʻm boʻlardi. Demontaj yoki bitimni rasmiylashtirish xarajatlari natijani qoʻshimcha kamaytiradi.

Foyda soligʻi: kodeks nimani hisobga oladi

Foyda soligʻi uchun amortizatsiya qilinadigan aktivning chiqib ketishidan moliyaviy natija daromad (zarar) hisoblanadi: chiqib ketishdan daromad minus soliq hisobi qoidalari boʻyicha aniqlangan qoldiq qiymat. Demak, buxgalteriya va soliq qoldiq qiymatlari farq qilishi mumkin — turli amortizatsiya usullari va muddatlari qoʻllangan boʻlsa, tafovut paydo boʻladi va uni alohida roʻyxatda yuritish kerak.

Egalik muddatiga bogʻliq imtiyozlarni alohida tekshiring:

• tezlashtirilgan amortizatsiya qoʻllangan AV chiqib ketganda tezlashtirilgan amortizatsiya summasi chiqib ketish davrida soliq bazasini tiklash orqali bekor qilinadi (favqulodda holatlar bundan mustasno);
• amortizatsiya qilinadigan aktiv investitsiya chegirmasi qoʻllanilganidan keyin uch yil ichida chiqib ketsa, chegirma bekor qilinadi — uning summasi jamgʻarilgan amortizatsiyadan ayriladi;
• avariya, yongʻin va tabiiy ofatlar uchun istisnolar kodeksda alohida koʻrsatilgan — ularni hujjatlar bilan tasdiqlash kerak.

Tipik xatolar

Davrni yopishdan oldin quyidagilarni solishtiring:

• obyekt tugatish dalolatnomasi tasdiqlanishidan oldin ajratilgan yoki balansdan olingan;
• dalolatnomada hisobdan chiqarish sababi va komissiya xulosasi yoʻq;
• hisobvaraq-faktura joʻnatish sanasidan keyin berilgan va QQS notoʻgʻri davrga tushgan;
• natijada chiqib ketish xarajatlari va yopilmagan qayta baholash hisobga olinmagan;
• soliq natijasi qoldiq qiymat solishtirilmasdan buxgalteriya natijasiga teng deb olingan;
• tezlashtirilgan amortizatsiya va investitsiya chegirmasi tekshirilmagan;
• inventar kartochkasi ochiq qolgan va mol-mulk balansda hisobda turishda davom etmoqda.