4-son BHMS «Tovar-moddiy zaxiralar»: baholash, hisob va hisobdan chiqarish

Zaxiralarga nimalar kiradi va standart chegarasi

Standart tashkilotga mulk huquqida tegishli zaxiralar hisobini tartibga soladi va moliyaviy instrumentlarga nisbatan qoʻllanmaydi (1-band). 4-bandga koʻra, zaxiralarga xomashyo va materiallar, sotib olinadigan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar, yoqilgʻi, tara, ehtiyot qismlar, inventar va xoʻjalik jihozlari, shuningdek tugallanmagan ishlab chiqarish va tayyor mahsulot kiradi. Alohida sifatda boshqa shaxslardan qoʻshimcha ishlov bermasdan sotish yoki qayta sotish uchun sotib olingan tovarlar koʻrsatilgan.

Alohida toifa — inventar va xoʻjalik jihozlari. Unga xizmat muddati bir yildan oshmaydigan aktivlar, shuningdek sotib olish paytida bir birlik yoki komplekt qiymati bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravarigacha boʻlgan aktivlar kiradi; qiymatning quyi chegarasini rahbar hisob siyosatida belgilashga haqli (5-band). Bu zaxiralar va asosiy vositalar oʻrtasidagi amaliy chegaradir.

Zaxiralar hisobda qachon tan olinadi

Zaxiralar uchta shart bir vaqtda bajarilganda aktiv sifatida tan olinadi (8-band): aktivga bogʻliq kelgusidagi iqtisodiy naf kelishiga ishonch bor; aktiv qiymatini ishonchli baholash mumkin; zaxiralarga mulk huquqi oʻtgan.

Mulk huquqi, tavakkalchilik va mukofotlarning oʻtish payti yetkazib berish yoki oldi-sotdi shartnomasi asosida belgilanadi (9-band). Amalda bu shuni bildiradi: shartnoma mulk huquqini keyinroq, masalan qabul qilish yoki toʻlovdan keyin oʻtkazsa, zaxirani faqat yuk xati boʻyicha kirim qilib boʻlmaydi. Mulk huquqi boʻlmasa-yu, shartnoma shartlariga koʻra zaxiralar tashkilot ixtiyorida boʻlsa, ular balansdan tashqari hisobvaraqlarda shartnomada nazarda tutilgan narxda aks ettiriladi (10-band). Zaxiralar hisobi birligini (nomenklatura raqami, partiya, bir turdagi guruh) tashkilotning oʻzi belgilaydi (7-band).

Tannarx nimalardan tashkil topadi

Zaxiralar tannarx boʻyicha hisobga olinadi: bu yetkazib beruvchi narxi va xarid bilan bogʻliq barcha xarajatlardir (14-band). 15-band xarid xarajatlariga bojxona boj va yigʻimlari, qoplanmaydigan soliqlar, vositachilarga toʻlovlar, sertifikatlash va sinov xarajatlari hamda transport-tayyorlov xarajatlarini kiritadi. Transport-tayyorlov xarajatlarini har bir partiya qiymatiga darhol qoʻshish yoki alohida yigʻib, qoldiq va chiqib ketgan zaxiralar oʻrtasida taqsimlash mumkin; tanlangan usul hisob siyosatida aks ettiriladi (22-band).

Bank komissiyalari va shartnomalarni rasmiylashtirish xarajatlari, shuningdek xarid bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa xarajatlar (17-band) hamda qarz mablagʻlari boʻyicha foizlar (18-band) tannarxga kiritilmaydi. Ular davr xarajatlari sifatida tan olinadi. Qabul qilish sanasida birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlangan chegirmalar zaxiralar qiymatini kamaytiradi, keyinroq shartnoma shartlarini bajarish natijasida olingan chegirmalar esa moliyaviy natijaga olib boriladi va qiymatni kamaytirmaydi (16-band).

Zaxiralar xorijiy valyutada sotib olingan boʻlsa, ularning soʻmdagi qiymati hisobga qabul qilish sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha qayta hisoblab aniqlanadi; toʻlangan boʻnak uchun alohida qoida amal qiladi (24-band, 2025-yildagi buyruq tahririda). Bepul olingan zaxiralar hisobga qabul qilish sanasidagi joriy qiymat boʻyicha baholanadi (27-band), inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha zaxiralar esa aniqlangan sanadagi joriy qiymat boʻyicha (32-band).

Oʻz ishlab chiqarishi ishlab chiqarish tannarxi boʻyicha baholanadi (34-band). Sotish xarajatlari, boshqaruv (maʼmuriy) xarajatlari, boshqa operatsion va moliyaviy xarajatlar unga kirmaydi (36-band). Savdo tashkilotlari uchun 30-band tovarlarni xarid qiymati boʻyicha hisobga olishga, bunga qoʻshilgan xarajatlarni esa davr xarajatlariga olib borishga ruxsat beradi.

Balans sanasida baholash: «ikki qiymatdan pastrogʻi» qoidasi

Balans sanasida zaxiralar ikki qiymatdan eng pastrogʻi boʻyicha baholanadi: tannarx yoki sof sotish qiymati (12-band). Sof sotish qiymati tannarxdan past boʻlsa, zaxiralar shu qiymatda aks ettiriladi (49-band), bunda taqqoslash butun ombor boʻyicha emas, zaxiraning har bir birligi yoki turi boʻyicha oʻtkaziladi.

Qadrsizlantirish sabablari — shikastlanish, toʻliq yoki qisman eskirish, sotish narxining pasayishi, yakunlash va sotish xarajatlarining oshishi (53-band). Odatda qadrsizlantirish «moddalar boʻyicha» usulda amalga oshiriladi, bunda bir turdagi yoki oʻzaro bogʻliq zaxiralarni guruhlash mumkin (54-band). Qadrsizlantirish summasi u yuzaga kelgan davr xarajatlariga kiritiladi (56-band). Keyinchalik sof sotish qiymati oshsa, qiymat tiklanadi, ammo dastlabki hisobdan chiqarish miqdoridan oshmagan holda (57-band).

Joriy qiymatni ishlab chiqaruvchilar va dilerlardan olingan yozma maʼlumotlar, davlat organlarining narx maʼlumotlari, narxlar haqidagi eʼlonlar hamda baholovchi hisoboti bilan tasdiqlash mumkin (52-band). Tayyor mahsulot joriy qiymatda sotilsa, undan tayyorlangan xomashyo va materiallar qadrsizlantirilmaydi (55-band): materiallar narxining tushishi oʻz-oʻzidan hisobdan chiqarish sababi emas.

Hisobdan chiqarish va chiqib ketishni baholash usullari

Zaxiralar chiqib ketish payti balansdan hisobdan chiqariladi (58-band): realizatsiya, bepul berish, ayirboshlash, ustav kapitaliga ulush sifatida berish, yoʻq qilish, kamomad, yoʻqotish yoki shikastlanish aniqlanganda. Chiqib ketgan zaxiralar tannarxi ular bilan bogʻliq daromad olingan hisobot davrida xarajat sifatida tan olinadi (60-band).

Qoldiqlar va chiqib ketayotgan zaxiralar qiymati uch usuldan biri bilan aniqlanadi (62-band): tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi, oʻrtacha tortilgan qiymat (AVECO) yoki FIFO. Zaxiralarning har bir guruhi boʻyicha hisobot yili davomida faqat bitta usul qoʻllanadi (63-band), tanlangan usul esa hisob siyosatida mustahkamlanadi (67-band). Identifikatsiyalangan tannarx alohida va almashtirib boʻlmaydigan zaxiralar uchun moʻljallangan, masalan qimmatbaho metallar (64-band). AVECO usulida bir xil birliklarning umumiy qiymati ularning umumiy miqdoriga boʻlinadi (65-band); FIFO usulida chiqib ketayotgan birliklar tannarxiga birinchi sotib olingan zaxiralar qiymati kiradi (66-band).

Shartli misol: FIFO, AVECO va qadrsizlantirish

Quyidagi raqamlar shartli va faqat tushuntirish uchun. Davr boshidagi qoldiq — har biri 10 000 soʻmdan 100 birlik, davr davomida har biri 12 000 soʻmdan yana 100 birlik sotib olingan, 150 birlik sotilgan.

FIFO boʻyicha sotuv tannarxiga 10 000 soʻmdan 100 birlik va 12 000 soʻmdan 50 birlik kiradi: jami 1 600 000 soʻm, qoldiq — 600 000 soʻmlik 50 birlik. AVECO boʻyicha oʻrtacha qiymat (1 000 000 + 1 200 000) / 200 = 11 000 soʻm, sotuv tannarxi — 1 650 000, qoldiq — 550 000.

Faraz qilaylik, balans sanasida qolgan birliklarning sof sotish qiymati 9 500 soʻm. 12-band qoidasiga koʻra qoldiq kichik qiymat boʻyicha baholanadi: 475 000 soʻm. Qadrsizlantirish FIFOda 125 000, AVECOda 75 000 soʻmni tashkil qiladi va ikkala holatda ham davr xarajatlariga olib boriladi. Misol usulni oldindan tanlab, hisob siyosatida mustahkamlash nega muhimligini koʻrsatadi: sotuv tannarxi ham, qadrsizlantirish summasi ham unga bogʻliq.

Standartni qoʻllashdagi odatiy xatolar

Standartni qoʻllashdagi odatiy xatolar:

• zaxiralar qiymatiga bank komissiyalari, kredit foizlari yoki boshqaruv xarajatlari kiritilgan, holbuki 17, 18 va 36-bandlar buni istisno qiladi;
• zaxiralar shartnoma boʻyicha mulk huquqi oʻtmasdan oldin kirim qilingan (9-band);
• balans sanasida qadrsizlantirish oʻtkazilmagan yoki zaxira turlari boʻyicha emas, butun ombor boʻyicha qilingan (49-band);
• bir guruh zaxira uchun yil davomida hisobdan chiqarish usuli almashtirilgan (63-band), usul esa hisob siyosatida mustahkamlanmagan (67-band);
• qiymati va xizmat muddatiga koʻra asosiy vositalarga kiradigan inventar zaxira sifatida hisobga olingan yoki aksincha (5-band);
• valyutada xarid qilingan zaxiraning soʻmdagi qiymati hisobga qabul qilish sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanmagan (24-band).