2-son BHMS «Asosiy xoʻjalik faoliyatidan daromadlar»: talablar va qoʻllash

Standart kimlarga tegishli va nima daromad hisoblanadi

Standart mulkchilik shaklidan qatʼi nazar yuridik shaxslarga tatbiq etiladi, byudjet tashkilotlari, banklar va nobank kredit tashkilotlari bundan mustasno (2-band). Oddiy MChJ, savdo yoki ishlab chiqarish kompaniyasi uchun bu buxgalteriya hisobida tushumni tan olish tartibini soliq qoidalari emas, aynan shu standart belgilashini bildiradi.

3-band asosiy xoʻjalik faoliyatidan daromadni tashkilotning odatdagi faoliyati davomida vujudga keladigan, aktivlarning koʻpayishi yoki majburiyatlarning kamayishi koʻrinishidagi, xususiy kapitalning oshishiga olib keladigan tushum deb taʼriflaydi. Mulk egalarining kapitalga badallari bu taʼrifga kirmaydi. Xoʻjalik faoliyatidan daromadlar umuman olganda asosiy va moliyaviy faoliyatdan daromadlarni oʻz ichiga oladi (4-band).

Qoʻllash sohasi (6-band) — tovarlarni sotish, xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) va foizlar, royalti hamda boshqa daromadlar keltiruvchi aktivlarni boshqa tashkilotlarga foydalanishga berish. Hisobda asosiy masala daromadni tan olish vaqtini aniqlashdir (5-band): bu iqtisodiy naf tushishi ehtimoli boʻlganda va uni ishonchli oʻlchash mumkin boʻlganda amalga oshiriladi.

Nima daromadga kirmaydi

Standart operatsiyalar doirasini aniq cheklaydi. U, xususan, lizing bitimlaridan daromadlarga, sugʻurta kompaniyalari bilan sugʻurta bitimlariga, hisoblangan dividendlar va investitsiyadan keladigan daromadlarga qoʻllanilmaydi (10-band). Bunday tushumlar uchun boshqa normativ hujjatlar kerak — buni hisob siyosatida hisobga olish lozim, hammasini bitta qoidaga sigʻdirmaslik uchun.

11-bandda amaliy ahamiyatga ega ikkita istisno bor. Tashkilot uchinchi shaxslar nomidan undiradigan va uning kapitalini oshirmaydigan bilvosita soliqlar daromadga kiritilmaydi. Vositachilik faoliyatida esa yalpi tushumlar emas, vositachilik mukofotlari daromad hisoblanadi.

• Shartnomalarni tekshiring: komissiya, agentlik yoki topshiriq bormi — unda tushum faqat mukofot boʻladi.
• Daromad summasi uchinchi shaxslar nomidan undiriladigan bilvosita soliqlardan tozalanganiga ishonch hosil qiling.
• Lizing, sugʻurta va dividendlarni alohida toifalarga ajrating — 2-son BHMS ularga qoʻllanilmaydi.

Daromadni baholash: joriy qiymat, barter, bitim elementlari

Daromad olingan yoki olinishi kerak boʻlgan toʻlovning joriy narxlardagi qiymati boʻyicha hisobga olinadi (12-band). Toʻlov kechiktirilgan va joriy qiymat nominaldan kam boʻlsa, ular oʻrtasidagi farq foizlar boʻyicha daromad sifatida tan olinadi (13-band).

Tovar almashinuvi. Tovar qiymati teng yoki oʻxshash tovarga almashtirilsa, bitim daromad keltirmaydi; boshqa tovar yoki xizmatlarga almashtirilsa (barter), bitim daromad keltiradigan bitim sifatida qaraladi (14-band). Barter aylanmalarini hisobda alohida ajratish kerak — ularning summasini izohlarda ochib berishga toʻgʻri keladi (26-band).

Tan olish mezonlari har bir bitimga alohida, zarur boʻlganda esa uning alohida elementlariga nisbatan qoʻllaniladi (15-band). Standartning oʻz misoli: mahsulot narxi sotishdan keyingi xizmat koʻrsatish uchun maʼlum qiymatni oʻz ichiga olsa, bu qism kechiktiriladi va xizmat koʻrsatilgan davr mobaynida daromad sifatida tan olinadi.

Tovarlarni sotish: tan olishning beshta sharti

Tovarlarni sotishdan tushum 16-bandning shartlari bir vaqtda bajarilganda tan olinadi. Amaliy maʼno — joʻnatishning yoki toʻlovning oʻzi emas, nazoratning oʻtganini koʻrsatuvchi belgilar majmuidir.

Olingan summani oxir-oqibat undirish imkoni boʻlmasa, 17-band qaytarilmaydigan summani avval tan olingan daromadni tuzatish sifatida emas, xarajat sifatida aks ettirishni talab qiladi.

• tovarga egalik qilishning xatar va afzalliklarining katta qismi xaridorga oʻtgan;
• tashkilot sotilgan tovarlarni boshqarishda ishtirok etmaydi va ularni nazorat qilmaydi;
• daromad summasini ishonchli baholash mumkin;
• bitimdan iqtisodiy naf olish ehtimoli bor;
• bitim boʻyicha qilingan yoki kutilayotgan xarajatlarni ishonchli baholash mumkin.

Xizmatlar va ishlar: tugallanish bosqichi

Xizmat koʻrsatish bitimining yakuniy natijasini ishonchli aniqlash mumkin boʻlsa, daromad yillik moliyaviy hisobot tuzish vaqtida bitimning bajarilish bosqichiga qarab tan olinadi (18-band). Buning uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak: daromad tushishi ehtimoli bor, tugallanish bosqichi hisobot sanasiga ishonchli baholanadi, qilingan va qilinishi kerak boʻlgan xarajatlar ishonchli baholanadi.

21-band tugallanish bosqichini uch usul bilan aniqlashga ruxsat beradi: bajarilgan ishlarni tahlil qilish, koʻrsatilgan xizmatlarning umumiy hajmdagi ulushi yoki qilingan xarajatlarning bitimning umumiy baholangan xarajatlaridagi ulushi. Tanlangan usulni hisob siyosatida mustahkamlab, izchil qoʻllash kerak. Oraliq toʻlovlar va xaridorlardan olingan boʻnaklar daromad sifatida tan olinmaydi (21-band).

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan). Xizmatlar shartnomasi 120 shartli birlik, umumiy xarajat bahosi — 80, hisobot sanasigacha 40 xarajat qilingan. Xarajatlar ulushi usulida tugallanish bosqichi 50% boʻladi, demak, davr uchun 60 daromad tan olinadi. Buyurtmachi allaqachon 90 toʻlagan boʻlsa, 30 farq daromad emas, olingan boʻnak boʻlib qoladi.

Natijani ishonchli baholab boʻlmasa, daromad faqat qoplanadigan xarajatlar summasida tan olinadi; xarajatlar qoplanmasligi ehtimoli ham boʻlsa, daromad tan olinmaydi (22-band).

Foizlar, royalti va boshqa daromadlar; maʼlumotlarni ochib berish

Aktivlarni boshqa tashkilotlarga berishdan daromadlar (foizlar, royalti va boshqalar) uchun standart naf tushishi ehtimoli va summani ishonchli baholashni talab qiladi (23-band). Tan olish bitim shartlariga muvofiq hisoblash usuli asosida olib boriladi (24-band). Qaytarilmaydigan summalar bu yerda ham xarajatga olib boriladi (25-band).

Moliyaviy hisobotga izohlarda daromadni tan olish uchun qabul qilingan hisob siyosati, shu jumladan tugallanish bosqichini aniqlash usullari, har bir muhim daromad toifasining summasi — tovarlar, xizmatlar, foizlar, royalti — hamda tovar yoki xizmatlarni ayirboshlashdan olingan daromad miqdori ochib beriladi (26-band).

Tipik xatolar va harakatlar tartibi

Koʻpincha muammolar bandlarning oʻzida emas, ularni shartnomalarga bogʻlashda yuzaga keladi. Hisobotni tekshirishda odatda topiladigan xatolar:

• tushum 16- yoki 18-band shartlariga emas, toʻlov yoki hisob-faktura vaqtiga qarab tan olinadi;
• boʻnaklar va oraliq toʻlovlar daromad sifatida aks ettiriladi;
• vositachining yalpi summalari mukofot oʻrniga tushum sifatida koʻrsatiladi;
• xizmatlar boʻyicha tugallanish bosqichini aniqlash usuli tanlanmagan va mustahkamlanmagan;
• barter va ayirboshlash ajratilmagan, izohlarda daromad toifalari boʻyicha taqsimot yoʻq.
• Harakatlar tartibi: shartnomalarni turlarga (tovar, xizmat, vositachilik, foiz va royalti) ajrating, har bir tur uchun tan olish mezonini hisob siyosatida yozing, hisobvaraqlarni 26-band boʻyicha ochib berishga moslang va hisobot sanasidagi boʻnaklar qoldigʻini solishtiring.