10-son BHMS «Davlat yordamining hisobi»: subsidiyani tan olish, hisobotda aks ettirish va qaytarish

Hozir qaysi 10-son BHMS amal qiladi

1998-yildagi «Davlat subsidiyalarining hisobi va davlat yordami toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yoritib berish» standarti almashtirilgan. Yangi 10-son BHMS iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 136-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan va Adliya vazirligida 2024-yil 24-iyulda 3534-son bilan roʻyxatdan oʻtgan; shu buyruq bilan avvalgi standart oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilgan. lex.uz saytida kuchga kirish sanasi sifatida 2024-yil 25-iyul koʻrsatilgan.

Nomi «Davlat yordamining hisobi va u toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yoritib berish» deb oʻzgargan, shu bilan birga terminologiya ham: markazda endi «subsidiya» emas, «davlat yordami» turadi. Agar hisob reglamenti yoki provodka shablonlaringiz eski tahrir boʻyicha yozilgan boʻlsa, ularni yangi matn bilan solishtirib chiqing. lex.uz saytida yangi standartning rus tilidagi varianti hozircha boʻsh, shu sababli quyidagi havolalar oʻzbekcha asl nusxaga berilgan.

Kimga tatbiq etiladi va nima davlat yordami hisoblanadi

Standartni mulkchilik shaklidan qatʼi nazar yuridik shaxslar qoʻllaydi; byudjet, banklar va nobank kredit tashkilotlari bundan mustasno (2-band). Oddiy tijorat tashkiloti uchun bu standart sizniki degani.

Davlat yordami deganda byudjet subsidiyalari, davlat grantlari va maqsadli tushumlar tushuniladi (4-band). Standartdagi taʼrifga koʻra byudjet subsidiyasi — byudjet tizimi byudjetlari hisobidan yuridik shaxslarga tovarlar ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatishni moliyalashtirish yoki birgalikda moliyalashtirish, yohud maqsadli xarajatlarning oʻrnini qisman qoplash uchun beriladigan pul mablagʻlari (5-band). Xarajatlarning bir qismini, masalan kredit foizlarini qoplash tabiatan aynan shu toifaga yaqin, ammo aniq tasnifni yordam berilgani toʻgʻrisidagi hujjat boʻyicha tekshirish kerak.

Standart yordamni ikki guruhga ajratadi: aktivlarga oid (shart — uzoq muddatli aktivni sotib olish yoki barpo etish) va daromadga oid, yaʼni boshqa har qanday yordam (5-band). Aks ettirish usuli shu boʻlinishga bogʻliq.

Standart doirasidan soliq imtiyozlari chiqarilgan: soliq solinadigan foydani aniqlashda imtiyoz tarzida beriladigan yoki foyda soligʻi majburiyati bilan bogʻliq yordam (3-band). Imtiyozlar soliq qoidalari boʻyicha hisobga olinadi, 10-son BHMS boʻyicha emas.

Yordamni hisobda qachon tan olish kerak

7-bandning asosiy qoidasi: tashkilot talablarga mos ekaniga va yordam olinishiga yetarlicha ishonch hosil boʻlmaguncha yordam tan olinmaydi. Pulning oʻzi kelib tushishi shartlar bajarilganini yoki bajarilishini isbotlamaydi. Amalda bu aks ettirishdan oldin tasdiqlovchi hujjatlarni yigʻish kerakligini bildiradi: berish toʻgʻrisidagi qaror yoki shartnoma, shartlar roʻyxati, ularni bajarish jadvali.

Olish shakli ahamiyatga ega emas (8-band): yordam pul bilan yoki davlat oldidagi majburiyatlarni kamaytirish shaklida olinganidan qatʼi nazar bir xil aks ettiriladi.

Daromadda tan olish pul tushgan kunda emas, tizimli ravishda amalga oshiriladi: yordam qoplaydigan xarajatlar yuzaga keladigan davrlarda (9-band). Yagona istisno — avvalgi davrlarda qilingan xarajat yoki zararlar kompensatsiyasi: u olinishi kerak boʻlgan davrda favqulodda vaziyatlar boʻyicha modda sifatida tan olinadi va taʼsiri izohlarda yoritiladi (14-band).

Aktivlarga oid va daromadga oid yordam: ikki usul

Amortizatsiya qilinadigan aktivlarga oid yordam odatda shu aktivlar boʻyicha amortizatsiya hisoblanadigan davrlarda va hisoblangan amortizatsiyaga mutanosib ravishda daromad sifatida tan olinadi (12-band). 16-bandga koʻra bunday yordam maqsadli tushumlar sifatida aks ettiriladi va aktivning foydali xizmat muddati davomida muntazam daromadga olib boriladi. Boshqa usul ham mumkin: yordam aktivning balans qiymatini kamaytiradi, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda esa bu amortizatsiyaning kamayishi orqali koʻrinadi.

Daromadga oid yordam moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda ikki usuldan biri bilan koʻrsatiladi (17-band): «Boshqa daromadlar» moddasida yoki olingan yordam qiymatini u qoplaydigan xarajatlardan chegirib tashlagan holda. Ikkala usul ham joiz (18-band), lekin tanlangan usulni hisob siyosatida mustahkamlab, izchil qoʻllash va yordamning daromad hamda xarajat moddalariga taʼsirini alohida yoritish kerak.

21-son BHMS boʻyicha provodkalar va shartli misol

10-son BHMSning oʻzi korrespondensiyalarni keltirmaydi; ular hisobvaraqlar rejasida, 2025-yil 1-yanvardan amal qilayotgan 21-son BHMSda berilgan. Subsidiyalar uchun maqsadli tushumlar guruhi 8800 tarkibidagi 8820 «Subsidiyalar» hisobvarogʻi moʻljallangan: unda davlat tomonidan muayyan shartlar bilan pul yoki natura koʻrinishida koʻrsatilgan yordam hisobga olinadi. 8800 guruhi korrespondensiyalar jadvalida ikki asosiy yozuv bor: ajratilgan subsidiya haqida xabarnoma olinishi (Debet 4890, Kredit 8810/8820) va mablagʻlar olinishi (Debet 5110–5530, Kredit 4890). 8800 guruhi boʻyicha analitik hisob mablagʻlarning yoʻnalishi va moliyalashtirish manbalari boʻyicha alohida yuritiladi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun oʻylab topilgan). Tashkilot xizmat muddati 10 yil boʻlgan uskuna xaridi uchun 120 mln soʻm subsidiya haqida xabarnoma oldi. Debet 4890 — Kredit 8820: 120 mln soʻm. Pul tushdi: Debet 5110 — Kredit 4890: 120 mln soʻm. Xizmat muddati davomida amortizatsiya tekis hisoblansa, har oy daromadga 1 mln soʻm olib boriladi, 8820 boʻyicha butun qoldiq tugaguncha.

Eʼtibor bering: 21-son BHMSning 8800 guruhi jadvalida qoldiqni daromadga hisobdan chiqarish provodkasi yoʻq. Shu sababli daromad hisobvarogʻi va koʻchirish tartibini 10-son BHMSning 9, 12 va 16-bandlariga muvofiq hisob siyosatida belgilang. Yana bir ziddiyatni hujjat bilan hal qilish kerak: xabarnoma 8820 boʻyicha yozuvni yuzaga keltiradi, 7-band boʻyicha esa tan olish uchun shartlar bajarilishiga yetarlicha ishonch zarur. Ishonch boʻlmasa, yozuv u paydo boʻlguncha kechiktiriladi.

Yordamni qaytarish va izohlarda oshkor etish

Shartlar bajarilmasa, yordam qaytariladi (19-band). Bunda oldingi hisobot davrlari tuzatilmaydi: joriy davrda baho qayta koʻrib chiqiladi. Daromadga oid yordamni qaytarish avval balans passivida aks ettirilgan yordam qoldigʻi hisobiga amalga oshiriladi, qaytarilayotgan summa qoldiqdan oshsa, oshgan qismi xarajat sifatida tan olinadi. Aktivlarga oid yordamda maqsadli tushumlar qoldigʻi qaytariladigan summaga kamaytiriladi yoki aktivning balans qiymati oshiriladi, qaytariladigan summaga hisoblanishi mumkin boʻlgan amortizatsiya esa moliyaviy natijalarga olib boriladi.

Moliyaviy hisobotga izohlarda (20-band) quyidagilar yoritilishi kerak: davlat yordamiga nisbatan qoʻllaniladigan hisob siyosati, shu jumladan taqdim etish usuli; tan olingan yordamning mazmuni va miqdori hamda tashkilot bevosita naf olgan yordamning boshqa shakllari; tan olingan yordam bilan bogʻliq shartlarni bajarmaslik va boshqa koʻzda tutilmagan majburiyatlar.

Soliq tomoni va amaliy harakatlar tartibi

Soliq hisobi Soliq kodeksi boʻyicha yuritiladi va buxgalteriya hisobi bilan mos kelmaydi. Byudjetdan ajratiladigan mablagʻlar va byudjet subsidiyalari maqsadli mablagʻlarga kiradi (Soliq kodeksining 48-moddasi). Maqsadli mablagʻlar oluvchilar ulardan foydalanish doirasidagi daromadlar va xarajatlarning alohida hisobini yuritishi shart, soliq davri tugagach esa byudjet tashkilotlaridan tashqari soliq organiga maqsadli mablagʻlardan foydalanish toʻgʻrisida hisobot topshiradi (80-modda). Alohida hisob boʻlmasa yoki mablagʻlardan maqsadsiz foydalanilsa, ular yalpi daromadga kiritiladi (297-moddaning uchinchi qismi 26-bandi); byudjet qonunchiligi qoʻllaniladigan byudjet mablagʻlari bundan mustasno. Subsidiyangizning aniq soliq tasnifini dastur shartlari boʻyicha tekshiring.

Harakatlar tartibi: berish hujjatlari va shartlarni yigʻing; shartlarga rioya etilishiga yetarlicha ishonch bor-yoʻqligini baholang; yordam turini (aktivga yoki daromadga oid) aniqlang; aks ettirish usulini hisob siyosatida mustahkamlang; 8820 boʻyicha foydalanish yoʻnalishlari kesimida analitik hisob oching; soliq hisoboti uchun alohida hisobni sozlang; izoh matnini tayyorlang. Odatiy xatolar: butun tushumni darhol daromadga yozish, subsidiyani oddiy tushum bilan aralashtirish, alohida hisobni yuritmaslik, qaytarishgacha shartlar va muddatlarni kuzatmaslik, standartning eski tahriridan foydalanish.