Aksiz soligʻi: aksiz toʻlanadigan tovarlar, stavkalar va toʻlovchilar

Aksiz soligʻi — bevosita yoki egri soliqmi

Iqtisodiy mohiyatiga koʻra aksiz egri soliq hisoblanadi: u aksiz toʻlanadigan tovar narxiga kiradi va oxir-oqibat xaridor zimmasiga tushadi. Kodeks buni QQS mexanizmida bevosita aks ettiradi: QQS bazasi tovarlarning aksiz soligʻini hisobga olgan holdagi qiymati sifatida aniqlanadi (SK 248-moddasi), import qilishda esa QQS bazasiga aksiz soligʻi va bojxona boji kiritiladi (SK 254-moddasi).

Foyda soligʻi uchun esa, aksincha, jami daromad QQS va aksiz soligʻini hisobga olmasdan aniqlanadi (SK 297-moddasi) — yaʼni aksiz sotuvchining daromadi hisoblanmaydi.

Aksiz stavkalari yil davomida oʻzgarishi mumkin: SK 72-moddasiga koʻra ular narxlar dinamikasi va mahsulot sotish hajmidan kelib chiqib, shu jumladan importda, Prezident qarorlari bilan qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Shu sababli hisob-kitobdan oldin lex.uz dagi kodeksning amaldagi tahririni tekshirish tavsiya etiladi. Soliqlar tizimining umumiy sharhi — «Oʻzbekistondagi soliq turlari» maqolasida.

Aksiz soligʻini kim toʻlaydi

Toʻlovchilar SK 283-moddasida sanab oʻtilgan. Bular quyidagi shaxslar:

• Oʻzbekiston hududida aksiz toʻlanadigan tovarlarni ishlab chiqaruvchilar;
• tabiiy gazni isteʼmolchilarga realizatsiya qiluvchilar;
• benzin, dizel yoqilgʻisini, shu jumladan avtomobilga yoqilgʻi quyish shoxobchalari (AYoQSh) orqali, gazni esa gaz toʻldirish stansiyalari va shoxobchalari orqali yakuniy isteʼmolchilarga realizatsiya qiluvchilar — yakuniy isteʼmolchi deb yoqilgʻini oʻz ehtiyojlari uchun sotib oluvchi yuridik va jismoniy shaxslar tushuniladi;
• oddiy shirkatning ishonchli vakili — shartnoma doirasida aksiz toʻlanadigan tovar ishlab chiqarish boʻyicha;
• aksiz toʻlanadigan tovarlarni bojxona chegarasi orqali olib oʻtuvchilar — ular bojxona qonunchiligiga muvofiq toʻlovchi deb eʼtirof etiladi;
• doimiy muassasalar orqali aksiz toʻlanadigan tovarlarni ishlab chiqaruvchi yoki olib kiruvchi chet el yuridik shaxslari.

Nimaga aksiz solinadi va nimaga solinmaydi

Soliq solish obyekti (SK 284-moddasi) oddiy sotuvdan kengroq. Aksiz aksiz toʻlanadigan tovarlarni realizatsiya qilishda, shu jumladan ayirboshlash, bepul berish hamda mehnatga haq toʻlash yoki dividendlar hisobiga berishda; ularni ustav kapitaliga yoki oddiy shirkat shartnomasi boʻyicha hissa sifatida kiritishda; ishtirokchiga u chiqib ketganda yoki tugatishda berishda; tolling asosida qayta ishlashda; oʻz ehtiyojlari uchun foydalanishda; olib kirishda; yoqilgʻini yakuniy isteʼmolchilarga realizatsiya qilishda yuzaga keladi. Aksiz toʻlanadigan tovarlarning buzilishi va yoʻqolishi ham, favqulodda vaziyatlar bundan mustasno, alohida soliqqa tortiladi.

Xususan, quyidagilar obyekt hisoblanmaydi:

• aksiz toʻlanadigan tovarlarni eksportga (eksport bojxona tartibida) realizatsiya qilish;
• suyultirilgan gazni ixtisoslashgan gaz taʼminoti korxonalari orqali aholiga maishiy ehtiyojlar uchun realizatsiya qilish;
• insonparvarlik va xayriya yordami sifatida, shuningdek, agar olib kirishda ozod qilish qonunda nazarda tutilgan boʻlsa, xalqaro moliya institutlari qarzlari hisobidan olib kirish;
• jismoniy shaxslar tomonidan soliq solinmaydigan olib kirish normalari doirasida olib kirish;
• ishlab chiqaruvchilar tomonidan turistik yoʻnalishlardagi degustatsiya zonalarida realizatsiya qilinadigan tabiiy vinolar (shishaga quyilganlaridan tashqari).

Aksiz toʻlanadigan tovarlar va 2026 yil stavkalari

Kodeks stavkalarning uch turini qoʻllaydi (SK 289-moddasi): advalor — qiymatga nisbatan foizda, qatʼiy — tovar birligiga soʻmda va kombinatsiyalashgan. 2025 yil 25 dekabrdagi OʻRQ-1108-son Qonun tahriridagi 2026 yil uchun asosiy stavkalar:

• Tamaki mahsulotlari (289¹-modda): filtrli va filtrsiz sigaretalar, papiroslar, sigarillalar — 2026 yil 1 yanvardan 1 000 dona uchun 340 000 soʻm va 2026 yil 1 iyuldan 365 000 soʻm; qalyon tamakisi, chekiladigan va trubka tamakisi — 600 000 soʻm/kg, 2026 yil 1 fevraldan — 642 000 soʻm/kg; elektron sigaretalar uchun nikotinli suyuqlik — 2 000 soʻm/ml, 1 fevraldan — 2 140 soʻm/ml.
• Alkogol mahsulotlari (289²-modda): stavkalar 1 litr uchun hamda import qilinadigan va Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan mahsulot uchun alohida belgilangan; aroq, konyak va boshqa kuchli mahsulotlar uchun — 1 litr suvsiz etil spirti uchun, vino va pivo uchun alohida qatorlar nazarda tutilgan. Aniq stavkani operatsiya sanasini hisobga olgan holda modda jadvalidan oling.
• Neft mahsulotlari (289³-modda): AI-80 va undan yuqori benzin — 1 yanvardan tonnasi 375 000 soʻm va 2026 yil 1 apreldan 402 000 soʻm; dizel yoqilgʻisi — tegishincha tonnasi 360 000 va 385 000 soʻm.
• Yakuniy isteʼmolchiga realizatsiya qilishda: AI-80 va undan yuqori benzin — 1 yanvardan 1 litr uchun 525 soʻm va 2026 yil 1 apreldan 1 litr uchun 562 soʻm.
• Polietilen granulalari — 10%, tabiiy gaz — 12%.
• Isteʼmol qadogʻidagi ichimliklar: shirin ichimliklar uchun stavka 100 ml dagi shakar miqdoriga bogʻliq; energetik va tonik ichimliklar — 1 litr uchun 2 000 soʻm, 1 apreldan — 2 150 soʻm; isteʼmol qadogʻidagi chipslar — 1 kg uchun 15 000 soʻm.

Soliq bazasi va hisob-kitob

Baza aksiz toʻlanadigan tovarning har bir turi boʻyicha alohida aniqlanadi (SK 285-moddasi). Qatʼiy stavkada baza — tovarning natura koʻrinishidagi hajmi; ishlab chiqarilgan tovarlar uchun advalor stavkada — realizatsiya qilingan tovarlar qiymati, lekin ularning haqiqiy tannarxidan kam boʻlmagan miqdorda. Advalor stavkali olib kiriladigan tovarlar boʻyicha baza bojxona qiymati hisoblanadi. Yoqilgʻini yakuniy isteʼmolchilarga sotishda baza — realizatsiya qilingan va oʻz ehtiyojlari uchun foydalanilgan benzin, dizel yoqilgʻisi va gaz hajmi.

Qalyon tamakisi, chekiladigan tamaki va qizdiriladigan buyumlar uchun stavka, agar qadoqda koʻrsatilgan boʻlsa, tamaki xomashyosi massasiga, aks holda netto ogʻirligiga qoʻllaniladi. Qadoqda shakar miqdori koʻrsatilmagan shirin ichimliklarga eng yuqori stavka qoʻllaniladi — bu importchilarda qoʻshimcha soliq hisoblanishining keng tarqalgan sababi.

Kombinatsiyalashgan stavkali import tovarlar boʻyicha soliq advalor qism boʻyicha hisoblanadi, biroq qatʼiy stavka boʻyicha hisoblangan summadan kam boʻlishi mumkin emas (SK 290-moddasi).

Hisobot, toʻlov va aksiz markalari

Aksiz boʻyicha soliq davri — oy (SK 291-moddasi). Hisobot har oyda soliq davridan keyingi oyning oʻninchi kunidan kechiktirmay soliq hisobida turgan joy boʻyicha, yoqilgʻini AYoQSh orqali sotishda — AYoQSh joylashgan joy boʻyicha taqdim etiladi (SK 292-moddasi). Toʻlov — hisobot taqdim etish muddatidan kechiktirmay (SK 293-moddasi).

Olib kirishda soliq bojxona qonunchiligida belgilangan muddatlarda toʻlanadi. Aksiz markalari bilan markirovka qilinishi lozim boʻlgan olib kiriladigan tovarlar boʻyicha soliq aksiz markalari sotib olinguniga qadar toʻlanadi.

AYoQSh orqali yoqilgʻi sotuvchi stansiya joylashgan joy boʻyicha aksiz toʻlovchisi sifatida hisobga turishi kerak: aksiz toʻlanadigan mahsulot realizatsiya qilingan paytdan boshlab oʻn kun ichida soliq organiga murojaat qiladi (SK 131-moddasi).

Aksiz toʻlanadigan tovarlar eksporti

Eksport aksizdan ozod, biroq u hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak (SK 288-moddasi): shartnoma, eksport rejimida chiqarilgani haqida belgi qoʻyilgan bojxona deklaratsiyasi, chegara bojxonasi belgisi qoʻyilgan tovarga ilova qilinadigan hujjatlar va xorijiy xaridor tomonidan toʻlov amalga oshirilganini tasdiqlovchi bank koʻchirmasi.

Agar valyuta tushumi tovarlar eksport rejimida chiqarilgan kundan boshlab bir yuz sakson kalendar kun ichida kelib tushmasa, bunday realizatsiya soliq solish obyekti deb eʼtirof etiladi — aksizni hisoblashga toʻgʻri keladi.