Shartnoma boʻyicha neustoyka va jarimalar: hisob va soliq oqibatlari

Fuqarolik kodeksi boʻyicha neustoyka

Neustoyka toʻlash talabida kreditor oʻziga yetkazilgan zararni isbotlashi shart emas, agar qarzdor qoidabuzarlik uchun javobgar boʻlmasa — kreditor neustoyka talab qilishga haqli emas (FK 260-moddasi). Neustoyka haqidagi kelishuv yozma shaklda tuzilishi kerak (262-modda) — jarima haqida ogʻzaki kelishuv kuchga ega emas.

• Jarima — bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik uchun, odatda qatʼiy pul summasidagi neustoyka (261-modda).
• Penya — kechiktirish uchun, majburiyatning bajarilmagan qismiga nisbatan har bir kechiktirilgan kun uchun foizda hisoblanadigan neustoyka.
• Qonuniy neustoyka shartnomada nazarda tutilgan-tutilmaganidan qatʼi nazar undiriladi; agar qonun taqiqlamasa, taraflar uning miqdorini oshirishi mumkin (263-modda).
• Agar qonun yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa, zararlar neustoyka bilan qoplanmagan qismda qoplanadi (325-modda).
• Sud qoidabuzarlik oqibatlariga aniq nomutanosib boʻlgan neustoykani kamaytirishga haqli (326-modda).

Neustoykani qachon tan olish kerak

Shartnoma buzilganining oʻzi kreditorda daromad yuzaga keltirmaydi: qarzdor aybni rad etishi, sud summani kamaytirishi mumkin. Soliq kodeksi aniq paytni belgilaydi: jami daromadga qarzdor tan olgan yoki qonuniy kuchga kirgan sud hujjati asosida toʻlanishi lozim boʻlgan shartnoma majburiyatlarini buzganlik uchun jarimalar, penyalar va boshqa sanksiyalar, shuningdek zararni qoplash summalari kiritiladi (SK 297-moddasi uchinchi qismining 17-bandi). Xuddi shu paytni buxgalteriya hisobi uchun ham hisob siyosatida mustahkamlash qulay.

Tan olish sanksiyalar summasi koʻrsatilgan imzolangan solishtirma dalolatnoma, rozilik xati, haqiqiy toʻlov yoki taraflar kelishuvi boʻyicha neustoykani toʻlov summasidan ushlab qolish boʻlishi mumkin.

Oluvchi: foyda soligʻi boʻyicha daromad

Olingan (tan olingan) neustoyka — kreditorning umumiy tartibda foyda soligʻiga tortiladigan daromadi. Jami daromad QQS va aksiz soligʻisiz aniqlanadi (SK 297-moddasi), shuning uchun agar daʼvoda summa «QQS bilan» koʻrsatilgan boʻlsa, buning asosi borligini tekshirish kerak (QQS boʻlimiga qarang).

Zararni qoplash ham xuddi shu band boʻyicha daromad, shuning uchun «jarima yoki zarar» boʻlinishi oluvchidagi foyda soligʻiga taʼsir qilmaydi.

Toʻlovchi: xarajat chegirilmaydi

Toʻlovchi uchun neustoyka buxgalteriya hisobida xarajat, lekin foyda soligʻi uchun emas: xoʻjalik shartnomalari shartlarini buzganlik uchun toʻlangan yoki tan olingan jarima, penya va boshqa sanksiyalar chegirilmaydigan xarajatlar roʻyxatiga bevosita kiritilgan (SK 317-moddasi 36-bandi). Toʻliq roʻyxat chegirilmaydigan xarajatlar haqidagi maqolada koʻrib chiqilgan.

Misol: yetkazib beruvchi joʻnatish muddatini buzdi va 50 000 000 soʻmlik shartnoma boʻyicha 20 kun uchun kuniga 0,1% penyani tan oldi — 1 000 000 soʻm. Xaridorda bu tan olingan davrdagi 1 000 000 soʻm daromad; yetkazib beruvchida — hisobdagi xarajat, soliq hisob-kitobida bazaga qoʻshiladi.

Alohida: SK 310-moddasi neustoykalarni xorijiy ishtirokchilar va ularning oʻzaro bogʻliq shaxslari oldidagi nazorat qilinadigan qarz tarkibiga kiritadi — bunday bitimlarda chegaraviy summalarni alohida hisoblash kerak.

QQS: neustoyka soliqqa tortiladimi

QQS obyekti — tovarlar (xizmatlar) realizatsiyasi aylanmasi va tovarlar importi (SK 238-moddasi), soliq bazasi uchun tushum esa tovarlar (xizmatlar) uchun toʻlov sifatida olingan daromadlardan kelib chiqib hisobga olinadi (247-modda). Neustoyka — javobgarlik chorasi, yetkazilgan tovar yoki koʻrsatilgan xizmat uchun toʻlov emas, shuning uchun uning oʻzi QQS bazasiga kirmaydi va unga hisobvaraq-faktura yozilmaydi.

Xatar «jarima» aslida narxning bir qismi boʻlganda paydo boʻladi: masalan, shartnomani muddatidan oldin bekor qilish huquqi uchun haq, shoshilinchlik uchun qatʼiy qoʻshimcha toʻlov yoki hech qanday qoidabuzarliksiz yetkazib berish hajmidan hisoblangan «sanksiya». Bunday summalarni soliq organi xizmat uchun toʻlov deb tasniflashi mumkin — shartnomani neustoyka aynan qoidabuzarlik bilan bogʻliq boʻladigan qilib tuzing.

Norezident foydasiga neustoyka

Agar neustoykani oʻzbek kompaniyasi doimiy muassasasi boʻlmagan xorijiy kontragentga toʻlasa, norezidentda Oʻzbekistondagi manbadan daromad yuzaga keladi: shartnoma majburiyatlarini buzganlik uchun jarimalar, penyalar va boshqa toʻlovlar SK 351-moddasida bevosita nomlangan. Soliqni har bir toʻlovda soliq agenti hisoblaydi va ushlab qoladi.

Bunday daromadlar «boshqa daromadlar»ga kiradi, stavka — 20% (SK 353-moddasi), agar ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi bitimda boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa. Bitimni qoʻllash uchun oluvchining rezidentligi haqidagi hujjat kerak. Import shartnomasi toʻlovidan penya ushlab qolishda bu koʻpincha unutiladi.