Notijorat tashkilotlar soliqlari: grantlar va tadbirkorlik faoliyati

Soliq maqsadlarida kim NNT hisoblanadi

Soliq kodeksi nomida “notijorat” soʻzi bor har qanday tashkilotni NNT deb hisoblamaydi. Soliq maqomi 58-modda bilan belgilanadi: bu notijorat tashkilot uchun qonunchilikda belgilangan shaklda roʻyxatdan oʻtgan va ikki shartga mos keladigan yuridik shaxs.

Bu shartlarni faqat nizom bilan emas, amaliyot bilan ham tasdiqlash kerak: agar ishtirokchilar taqsimlangan foyda yoki mulk olsa, tashkilotning soliq maqomi, shu bilan birga maqsadli mablagʻlar uchun imtiyozli rejim ham shubha ostida qoladi.

• daromad olish maqsadi yoʻq;
• daromad yoki mulkni ishtirokchilar (aʼzolar) oʻrtasida taqsimlamaydi.

Foyda soligʻidan nima ozod

Soliqqa tortilmaydigan daromadlar roʻyxati yopiq va Kodeksning 318-moddasida berilgan. 58-modda shartlari bajarilganda bularga kiradi: 48-moddada koʻrsatilgan NNTni saqlash va nizomdagi faoliyatni yuritish uchun maqsadli tushumlar; musbat kurs farqining manfiy kurs farqidan oshgan qismi; aholi tomonidan diniy maqsadda foydalanish uchun moʻljallangan tovarlarni sotishdan olingan daromad.

48-modda maqsadli mablagʻlarga, xususan, byudjet ajratmalari va subsidiyalar, grantlar va gumanitar yordam hamda maqsadli tushumlarni kiritadi. NNTni saqlash uchun maqsadli tushumlarga jumladan nodavlat notijorat tashkilotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq muassislar, ishtirokchilar, aʼzolarning badallari hamda fuqarolik qonunchiligiga koʻra xayriya deb tan olinadigan xayriyalar kiradi.

Amaliy xulosa: xorijiy yoki xalqaro donordan olingan grant va jismoniy shaxsning xayriyasi maqsadli mablagʻlarga kiradi, lekin faqat nizomdagi faoliyatga olinib, shunga sarflangan holdagina. Shartnoma asosida koʻrsatilgan xizmat uchun toʻlov badal ham, xayriya ham emas, bu — realizatsiyadan daromad.

Nima soliqqa tortiladi: roʻyxatdan tashqari daromadlar

318-moddaning birinchi qismida koʻrsatilmagan barcha daromadlar umumiy tartibda soliqqa tortiladi. Amalda bu pullik tadbirlar, oʻqitish, maslahat, ijara, tovar sotishdan tushumlar, foizlar va maqsadli mablagʻ boʻlmagan boshqa daromadlardir.

NNT qonuni bunday faoliyatga yoʻl qoʻyadi: tashkilot nizomdagi maqsadlarga mos doirada tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishi mumkin, undan olingan daromad (foyda) esa faqat nizomdagi maqsadlarni bajarish uchun ishlatiladi. Demak, tadbirkorlik tashkilotni NNT maqomidan mahrum qilmaydi, lekin alohida soliq bazasini yaratadi.

Alohida tekshiring: tashkilot ijtimoiy sohadagi faoliyat bilan shugʻullanadimi — 318-modda qoidalari bunday NNTlarga tatbiq etilmaydi, ular uchun boshqacha yondashuv qoʻllanadi.

Xarajatlarni maqsadli va tijorat faoliyati oʻrtasida qanday taqsimlash

Agar NNTda ham maqsadli, ham soliqqa tortiladigan daromadlar boʻlsa, chegiriladigan xarajatlar 318-moddada belgilangan ikki usuldan biri bilan aniqlanadi. Tanlangan usulni hisob siyosatida mustahkamlash maqsadga muvofiq.

Birinchi usul — proporsional: xarajatlar soliqqa tortiladigan daromadlarning umumiy daromaddagi ulushidan kelib chiqib aniqlanadi. Ikkinchi usul — alohida soliq hisobi: maqsadli manbalar hisobiga qilingan xarajatlar va boshqa daromadlar hisobiga qilingan xarajatlar alohida qayd etiladi.

Shartli raqamlardagi misol (real tashkilot maʼlumoti emas). Yillik umumiy daromad — 500 shartli birlik, shundan grantlar va badallar — 400, pullik xizmatlar — 100. Soliqqa tortiladigan daromadlar ulushi — 20 foiz. Umumiy xarajatlar — 450. Proporsional usulda soliqqa tortiladigan faoliyatga 450 ning 20 foizi, yaʼni 90 tegishli. Soliqqa tortiladigan foyda — 100 minus 90, yaʼni 10; soliq Kodeksdagi stavka boʻyicha shundan hisoblanadi. Alohida hisobda natija boshqacha boʻlishi mumkin: agar pullik xizmatlarning toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlari 60 boʻlsa, soliq bazasi 40 boʻladi. Shu sababli usul tanlovi va xarajatlar hujjatlari muhim.

• proporsional usul — tezroq, lekin xarajatlarning real tarkibini hisobga olmaydi;
• alohida hisob — aniqroq, lekin birlamchi hujjatlar va umumiy xarajatlarni taqsimlashning tushunarli metodikasini talab qiladi.

Maqsadsiz foydalanish xavfi

NNT uchun asosiy xavf — maqsadli mablagʻlar boʻyicha imtiyozni yoʻqotish. 318-moddaga koʻra, tegishli hisob boʻlmasa va (yoki) maqsadli daromadlar maqsadsiz ishlatilsa (byudjet mablagʻlaridan tashqari), olingan maqsadli mablagʻlar yalpi daromadga qoʻshiladi va umumiy tartibda soliqqa tortiladi. Maqsadsiz ishlatilgan byudjet mablagʻlariga byudjet qonunchiligi normalari qoʻllanadi.

Odatiy xatolar: grant shartnomasida nazarda tutilmagan xarajatlarni grant byudjetidan toʻlash; bitta hisobvaraqda loyihalar mablagʻini analitik hisobsiz aralashtirish; donorga dalolatnoma va hisobotlarning yoʻqligi; xizmat haqining “xayriya” sifatida rasmiylashtirilishi; mablagʻlarni ishtirokchilar oʻrtasida taqsimlash.

• har bir grant va manba uchun alohida analitik hisobvaraq yoki subhisobvaraq oching;
• grant shartnomasi, byudjet, donorga hisobotlar va tasdiqlovchi birlamchi hujjatlarni saqlang;
• pullik xizmatlarni badal sifatida emas, shartnoma va dalolatnoma bilan rasmiylashtiring;
• xayriya shartnomalarida maqsadni koʻrsating va uni nizom bilan moslang.

NNTning boshqa soliqlari va hisoboti

Mol-mulk soligʻi, yer soligʻi va suv resurslaridan foydalanganlik soligʻi NNT notijorat faoliyati doirasida foydalanadigan obyektlarga nisbatan undirilmaydi. Binoning yoki yerning bir qismi ijaraga berilsa yoki tijorat faoliyatida ishlatilsa, ushbu qism uchun imtiyoz amal qilmaydi, shuning uchun qaysi maydon qaysi maqsadda ishlatilishini oldindan aniqlang.

NNT aylanmadan olinadigan soliqni qoʻllay olmaydi: tashkilotlar bu soliq tatbiq etilmaydigan shaxslar roʻyxatiga kiritilgan. NNT QQS va foyda soligʻini toʻlashga davlat roʻyxatidan oʻtgan sanadan oʻtadi.

NNT uchun hisobotda alohida qoida bor: soliq hisoboti soliq davri yakunlari boʻyicha, oʻtgan davrdan keyingi yilning 1 martidan kechiktirmay topshiriladi; davr yakunlari boʻyicha yalpi daromad boʻlmasa, hisobot talab qilinmaydi. Soliq hisobot topshirish muddatidan kechiktirmay toʻlanadi. Bu buxgalteriya hisobi va donorlar hamda roʻyxatdan oʻtkazuvchi organlar oldidagi hisobotlardan ozod qilmaydi.

Harakatlar tartibi

Grant va pullik xizmatlari bor NNT uchun bosqichma-bosqich ishlash qulay.

• nizom va haqiqiy faoliyatni Kodeksning 58-modda shartlari bilan solishtiring;
• daromad manbalari reyestrini tuzing va har birini maqsadli yoki soliqqa tortiladigan toifaga ajrating;
• xarajatlarni taqsimlash usulini hisob siyosatida mustahkamlang;
• loyihalar boʻyicha alohida hisobni yoʻlga qoʻying va tasdiqlovchi hujjatlarni saqlang;
• 1 martgacha yil uchun soliqqa tortiladigan daromad bor-yoʻqligini tekshiring va yalpi daromad boʻlgan boʻlsa, hisobotni topshiring;
• nostandart sxemalarda (vositachi orqali grantlar, pullik dasturlar, ijara) bitimdan oldin soliq maslahatini oling.