Qaytarish sharti bilan berilgan subsidiyalar va imtiyozlar: kompaniya sotib olishda yashirin xavf

Shartli yordam nega xaridor xavfi hisoblanadi

MHXS (IAS) 20 taʼrifiga koʻra, davlat grantlari — bu kompaniyaning operatsion faoliyatiga oid muayyan shartlarni oʻtmishda yoki kelajakda bajarish evaziga resurslarni topshirishdir. Demak, olingan har bir summaning shartlari bor va ularning baʼzilari bitim sanasida hali bajarilmagan boʻlishi mumkin.

Xaridor uchun bu quyidagicha koʻrinadi: hisobotda yordam kechiktirilgan daromad yoki oldingi davrlar daromadi sifatida koʻrsatilgan, haqiqiy xavf esa taqdim etish shartnomasida va egasi almashgandan keyin kompaniya nima qilishida. Yangi egasi xodimlarni qisqartirsa, grant hisobiga olingan uskunani sotsa yoki biznes yoʻnalishini oʻzgartirsa, shartlar uning qaroridan keyin buzilgan boʻlishi mumkin.

Nimani qidirish kerak: yordam turlari

Davlat va qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmalaridan olingan barcha narsaning toʻliq reyestrini soʻrashdan boshlang; shartlar amal qilishi mumkin boʻlgan butun davr uchun, faqat oxirgi yil emas.

• byudjet subsidiyalari va grantlar — soliq huquqida bular maqsadli mablagʻlar, yaʼni manba yoki qonunchilik belgilagan maqsadda foydalanish uchun olingan mulk (SK 48-moddasi);
• kredit foizlarining bir qismini qoplash va boshqa maqsadli toʻlovlar;
• shartlar bajarilganda qarz kechirilishi mumkin boʻlgan davlat qarzlari;
• ozod qilingan mablagʻlarni muayyan maqsadlarga yoʻnaltirish sharti bilan berilgan soliq imtiyozlari (SK 75-moddasi);
• yordam dasturlari boʻyicha bepul olingan mulk va uskunalar.

Shartlarni qayerdan topish va qanday tekshirish

Summani hisobdan koʻrish mumkin, shartlarni esa faqat hujjatlardan. Data room orqali taqdim etish toʻgʻrisidagi qaror yoki shartnomani, hisobot berish tartibi va jadvalini, organ yoki jamgʻarma bilan yozishmalarni, tekshiruv dalolatnomalari va maqsadli foydalanish tasdiqlarini soʻrang.

Soliq kodeksi maqsadli mablagʻ oluvchidan ulardan foydalanish doirasidagi daromad va xarajatlarning alohida hisobini yuritishni hamda soliq davri yakunlari boʻyicha maqsadli mablagʻlardan foydalanish hisobotini taqdim etishni talab qiladi (SK 80-moddasi). Bunday hisob yoki hisobotning yoʻqligi alohida signal: maqsadli foydalanish dalillari yoʻq boʻlsa, shartlar bajarilgan deb boʻlmaydi.

• shartni saqlash kerak boʻlgan muddat (aktivni ushlab turish, ish oʻrinlarini saqlash, faoliyatni davom ettirish);
• nima buzilish hisoblanishi va qanday oqibatlar nazarda tutilgani: toʻliq qaytarish, proporsional qaytarish, penya;
• egasi almashishi yoki aktivni begonalashtirish uchun grant beruvchining roziligi kerakmi — bu shartnomada belgilanadi, uni oʻqish zarur;
• ijro tasdiqlari: hisobotlar, dalolatnomalar, daʼvo yoʻqligi haqida xatlar.

Qaytarish ehtimolini qanday baholash

MHXS (IAS) 20 tayyor mantiqni beradi. Kompaniya shartlarni bajarishiga oqilona ishonch boʻlmaguncha grant tan olinmaydi, pul olish esa shartlar bajarilgan yoki bajarilishini isbotlamaydi. Aktivlar boʻyicha grantlarda aktivlar turi yoki joyini yoxud ularni sotib olish yoki ushlab turish muddatini cheklovchi qoʻshimcha shartlar koʻp uchraydi. Kechiriladigan qarz kechirish shartlari bajarilishiga oqilona ishonch boʻlgandagina grantga tenglashtiriladi.

Amalda auditor har bir shart boʻyicha uchta savol beradi: u bitim sanasida bajarilganmi; xaridorning rejalarida u bitimdan keyin ham bajariladimi; dalillar bormi. Oxirgi ikki savolga javob boʻlmasa, qaytarish xavfini muhim deb hisoblash kerak.

Xavfni qanday koʻrsatish: shartli majburiyat va zaxira

Yordam allaqachon tan olingan boʻlsa, unga bogʻliq shartli majburiyat yoki shartli aktiv MHXS (IAS) 37 qoidalari boʻyicha hisobga olinadi. Zaxira oʻtmishdagi hodisa natijasida majburiyat paydo boʻlganda, uni bajarish uchun resurslar chiqib ketishi ehtimol boʻlganda va summani ishonchli baholash mumkin boʻlganda tuziladi. Shartli majburiyat hisobotda tan olinmaydi, lekin resurslar chiqib ketish ehtimoli uzoq boʻlmasa, oshkor qilinadi.

Xaridor uchun bundan uch toifa kelib chiqadi: (1) qaytarish ehtimol — summani narxdan chegirish yoki modelda zaxira yaratish; (2) qaytarish mumkin, lekin ehtimol emas — qarzga kiritmaslik, ammo shartnomada himoyani mustahkamlash; (3) qaytarish ehtimoldan yiroq — xulosa va uning asosidagi hujjatlarni qayd etish.

Qaytarish baribir yuz bersa, MHXS (IAS) 20 boʻyicha u hisob taxminining oʻzgarishi sifatida aks ettiriladi; daromadga oid grantni qaytarish avval soʻndirilmagan kechiktirilgan daromad hisobiga, ortiqcha qismi esa darhol foyda yoki zararda tan olinadi. Aktivga oid grant uchun qaytarish aktivning yangi balans qiymati qadrsizlanishini tekshirishni talab qilishi mumkin.

Qaytarishning soliq izi

Soliq kodeksi maqsadsiz foydalanish oqibatlarini toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutadi: imtiyoz ozod qilingan mablagʻlarni muayyan maqsadlarga yoʻnaltirish sharti bilan berilgan boʻlsa, maqsadsiz foydalanilgan summa penya hisoblangan holda byudjetga undiriladi. Imtiyoz amal qilgan muddatda foydalanilmagan mablagʻlarni imtiyoz muddati tugaganidan keyin bir yil ichida belgilangan maqsadlarga yoʻnaltirish mumkin (SK 75-moddasi).

Alohida hisob yuritilmagan yoki maqsadsiz ishlatilgan maqsadli mablagʻlarni SK yalpi daromadga kiritadi (SK 297-moddasi, uchinchi qism, 26-band); byudjet mablagʻlariga nisbatan byudjet qonunchiligi qoidalari qoʻllaniladi. Bitim modelida qaytarish summasiga soliq taʼsiri va penyani qoʻshgan maʼqul.

Shartli sonlardagi misol

Shartli misol, haqiqiy kompaniyani aks ettirmaydi. Kompaniya liniya uchun 500 mln soʻm grant olgan va liniyani besh yil ushlab turish sharti bor; ikki yil oʻtgan, kechiktirilgan daromad qoldigʻi — 300 mln. Xaridor liniyani bitimdan bir yil keyin sotishni rejalashtirmoqda. Shartnoma muddatidan oldin chiqib ketishda grantni qaytarishni talab qilsa, potensial qaytarish — 300 mln gacha va ehtimoliy penya; bu summa narxni pasaytirish yoki eskrou uchun asos, «savol ostidagi passiv» emas.

Tipik xatolar va shartnomada nimani mustahkamlash

Tez-tez uchraydigan xatolar: faqat yordam summasiga qarash, uni berish shartnomasiga qaramaslik; hujjatsiz menejment kafolatiga tayanish; xaridorning aktivlar va xodimlar boʻyicha rejalarini muhokama qilmaslik; soliq taʼsirini hisobga olmaslik.

Oldi-sotdi shartnomasida odatda shartlar bajarilgani haqidagi kafolatlar, yordamni qaytarish boʻyicha maxsus indemnity, narxning bir qismini ushlab qolish yoki shartlar muddati tugaguncha eskrou mustahkamlanadi. Aniq formulalarni tomonlarning yuristlari belgilaydi.