Quruvchi kompaniyani tekshirish: loyihalar va hisobot

Boshlanish: loyihalar xaritasi

Quruvchining moliyaviy tekshiruvi butun kompaniya boʻyicha emas, har bir loyiha boʻyicha olib boriladi. Har bir obyekt uchun yigʻma jadvalda bitta qator kerak: bosqich, xaridorlar bilan shartnomalar, olingan pul, qilingan xarajatlar, tugallashgacha xarajatlar bahosi.

Shundan keyingina natijalarni aylanma-saldo qaydnomasi va hisobot bilan solishtirish mantiqli. Loyihalar boʻyicha yigʻindi balansga mos kelmasa, farq sotuvchiga beriladigan birinchi savol boʻladi.

• tayyorlik ulushi va rejalashtirilgan topshirish sanasi koʻrsatilgan loyihalar roʻyxati;
• xaridorlar bilan shartnomalar reyestri: maydon, narx, toʻlov jadvali, amalda toʻlangan summa;
• har bir loyiha boʻyicha smeta va haqiqiy xarajatlar, jumladan pudratchi dalolatnomalari;
• ruxsatnoma va yer hujjatlari (yuristlar alohida tekshiradi);
• hisob siyosati: tushum qaysi usulda tan olinadi va umumiy xarajatlar qanday taqsimlanadi.

Loyihalar boʻyicha tushum: usul va tayyorlik darajasi

BHMS № 2 milliy standarti ishlarni bajarishdan daromadni bitimning tugallanish bosqichiga qarab tan olishga ruxsat beradi, ammo faqat shartlar bajarilganda: bu shartlar standartning 18-bandida sanalgan — daromad tushish ehtimoli, balans sanasida tugallanish bosqichini ishonchli baholash va qilingan hamda tugallash uchun xarajatlarni ishonchli baholash.

Tugallanish bosqichi 21-bandda koʻrsatilgan usullardan biri bilan aniqlanadi: bajarilgan ishlarni tahlil qilish, xizmatning umumiy hajmiga nisbatan ulushi yoki bitim boʻyicha baholangan umumiy xarajatlarga nisbatan qilingan xarajatlar ulushi. Quruvchi uchun koʻpincha uchinchi usul mos keladi, shuning uchun “tugallashgacha xarajatlar” bahosining sifati tushumni bevosita belgilaydi.

Bitim natijasini ishonchli baholab boʻlmasa, 22-band daromadni faqat qoplanadigan xarajatlar doirasida tan olishga ruxsat beradi, xarajatlarni qoplash ehtimoli past boʻlsa — umuman tan olmaslikni. Tekshiruv uchun bu qizil bayroq: loyiha boʻyicha marja tan olgan kompaniya smetani asoslay olishi shart.

MHXS (IFRS) 15 masalaga besh qadam orqali yondashadi va tushum obyektni xaridorga topshirish majburiyati bajarilganda tan olinadi — muayyan vaqtda yoki vaqt davomida. Hisobot MHXS boʻyicha tuzilsa, qaysi variant tanlangani va u shartnoma shartlari bilan tasdiqlanishi tekshiriladi.

Xaridorlar avanslari: bu tushum emas

Quruvchilar hisobotidagi eng koʻp uchraydigan xato — olingan pul bilan ishlab topilgan daromadni aralashtirish. Standart aniq koʻrsatadi: oraliq toʻlovlar va xaridorlardan olingan avanslar daromad sifatida tan olinmaydi (BHMS № 2, 21-band). Ular ishlar bajarilgunga yoki obyekt topshirilgunga qadar xaridor oldidagi majburiyat boʻlib qoladi.

Tekshiruvda uchta raqam solishtiriladi: shartnomalar reyestri boʻyicha avanslar summasi, balansdagi tegishli hisobvaraqlar qoldigʻi va hisobot davrida qaytarilgan yoki boshqaga oʻtkazilgan summa. Reyestr va balans oʻrtasidagi har qanday farq har bir xaridor boʻyicha ochib berishni soʻrash uchun asos.

Alohida avans majburiyatlari nima bilan taʼminlangani baholanadi. Xaridorlar puli boshqa loyihaga yoki egalarga toʻlovlarga sarflangan boʻlsa, kompaniyani sotib oluvchi tegishli aktivsiz majburiyatni meros qilib oladi. Investor uchun bu yashirin qarzga teng.

Tugallanmagan qurilish: ichida nima bor va qancha turadi

Tugallanmagan qurilish odatda quruvchi balansidagi eng yirik modda va tekshirish uchun eng qiyini. Baholash tamoyili boʻyicha yoʻnalishni IAS 2 beradi: zaxiralar tannarx va sof sotish qiymatidan kichigi boʻyicha baholanadi, sof sotish qiymati esa oddiy faoliyatda kutilayotgan narx minus tugallash va sotish xarajatlari.

Amalda tekshiruv quyidagilarni oʻz ichiga oladi: kapitallashtirilgan xarajatlarni birlamchi hujjatlar va pudratchi dalolatnomalari bilan solishtirish; obyektga tegishli boʻlmagan (maʼmuriy, vakillik) xarajatlar qiymatga kirib qolganini qidirish; loyihalar oʻrtasida maydon birligiga xarajatlarni taqqoslash; toʻxtatilgan va “muzlatilgan” obyektlar qoldigʻini baholash.

Kutilayotgan sotish narxi xarajatlardan past boʻlsa — loyiha boʻyicha qiymatni tushirish tan olinishi kerak. Bitim uchun bu kompaniya narxidan toʻgʻridan-toʻgʻri chegirma.

Shartli misol: tushumni xarajatlar boʻyicha baholash

Misol shartli raqamlarda, haqiqiy kompaniyaga aloqasi yoʻq. Loyiha boʻyicha umumiy smeta 100 birlik, balans sanasidagi haqiqiy xarajatlar 60 birlik, barcha obyektlarning shartnoma qiymati 150 birlik. Xarajatlar ulushi 60 %, demak jamlanma tan olingan tushum 90 birlik.

Endi tekshiruvda maʼlum boʻldi deylik: xarajatlarga sotib olingan, ammo ishlatilmagan 10 birlik material kiritilgan, tugallashgacha smeta esa kam koʻrsatilgan va amalda 110. Xarajatlar ulushi (60 − 10) / 110, yaʼni taxminan 45 %, tushum esa 90 oʻrniga taxminan 68 birlik. 22 birlik farq — bitim narxida hisobga olinishi kerak boʻlgan foydaning oshirib koʻrsatilishi.

Misol quruvchini tekshirishda asosiy eʼtibor aylanmaga emas, smetadagi farazlarga qaratilishini koʻrsatadi.

Odatiy xatolar va qizil bayroqlar

Tekshiruv jarayonida odatda chiqadigan quruvchi hisobotidagi muammo belgilari:

• xaridorlar avanslari obyekt topshirilgunga yoki ishlar bajarilgunga qadar tushum sifatida aks ettirilgan;
• material va pudratchi narxlari oʻzgargan boʻlsa-da, tugallashgacha smeta qayta koʻrib chiqilmagan;
• umumiy xarajatlar toʻliq bitta loyihaga yuklangan;
• natijasini ishonchli baholab boʻlmaydigan loyihada tushum tan olingan;
• shartnomalar reyestri buxgalteriya qoldiqlari bilan solishtirilmagan;
• bitta obyekt boʻyicha xaridorlar puli boshqasiga yoʻnaltirilgan.