Savdo kompaniyasi due diligence: ulgurji va chakana

Qayerdan boshlash kerak: bitim tuzilmasi va soʻrov hajmi

Savdo kompaniyasi yo yuridik shaxsdagi ulush orqali, yo korxona (mulkiy majmua) sifatida sotib olinadi. Birinchi holda kompaniya bilan birga uning butun tarixi oʻtadi: hisobga olinmagan tovar, nizoli hisobvaraq-fakturalar, hisobga olinmagan tushum. Ikkinchi holda qonun shartnoma imzolanishidan oldin hujjatlar paketini tayyorlashni talab qiladi: korxonaning tarkibi va qiymati toʻliq inventarizatsiya asosida aniqlanadi, imzolashdan oldin esa inventarizatsiya dalolatnomasi, buxgalteriya balansi, auditorlik xulosasi, baholash hisoboti va barcha qarzlar roʻyxati koʻrib chiqiladi (FK 491-modda).

Sotuvchiga soʻrovni toʻrt blokka ajratgan maʼqul: tovar qoldiqlari va ularni baholash, sotuvlar va ustama, elektron hisobvaraq-fakturalar va yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar, kassa intizomi. Tekshiruv chuqurligini soliq xavfi belgilaydi: soliq majburiyatini soliq davri tugaganidan keyin uch yil davomida qayta koʻrib chiqish mumkin (SK 88-modda), shuning uchun tekshiruvga kamida oxirgi uch yilni kiritish kerak.

Tovar qoldiqlari: qayta sanash va baholash

Qoʻshimcha ishlovsiz qayta sotish uchun sotib olingan tovarlarni 4-son BHMS tovar-moddiy zaxiralarga kiritadi. Tashkilot zaxiralarni baholash usulini tanlaydi: aniqlangan tannarx boʻyicha, oʻrtacha tortilgan qiymat boʻyicha yoki FIFO usulida, bunda zaxiralarning har bir guruhi boʻyicha yil davomida faqat bitta usul qoʻllanadi (4-son BHMSning 62–63-bandlari). Sotuvchiga birinchi savol: hisob siyosatida qaysi usul mustahkamlangan va u izchil qoʻllanganmi. Davrlar orasida usulni almashtirish sotishdan oldin koʻrsatkichlarni sunʼiy yaxshilashi mumkin.

Hisob maʼlumotlarining ishonchliligi aktivlar va majburiyatlar inventarizatsiyasi bilan tasdiqlanadi (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning 16-moddasi). Xaridor uchun bu quyidagini bildiradi: omborni qayta sanash sizning ishtirokingizda oʻtkazilishi va dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi kerak. Natijalar standartning oʻzi kabi hisob bilan solishtiriladi: ortiqcha zaxiralar daromadga kirim qilinadi, kamomadlar esa balans qiymati boʻyicha hisobdan chiqariladi (4-son BHMSning 91–92-bandlari).

Soliq kodeksi soliq bazasini yashirish belgilari sifatida omborda hisobda sotilmagan deb turgan tovarlarning yoʻqligini hamda rasmiylashtirilmagan (kirim qilinmagan) tovarlarni saqlash va sotishni toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatadi (SK 223-modda). Shu sababli savdoda ombor va dastur oʻrtasidagi farq nafaqat hisob muammosi, balki soliq xavfidir.

• eng qimmat va eng tez aylanadigan pozitsiyalar boʻyicha tanlab qayta sanash, natijani dalolatnoma bilan qayd etish;
• tovar guruhlari boʻyicha aylanuvchanlik: sekin aylanadigan pozitsiyalar qiymat pasayishi boʻyicha tekshirishni talab qiladi;
• eskirgan, shikastlangan va muddati oʻtgan tovar: standart zaxiralar shikastlangan, eskirgan yoki sof sotish qiymati pasaygan boʻlsa, ularning qiymatini kamaytirishni talab qiladi (4-son BHMSning 53-bandi);
• masʼul saqlashdagi, komissiyadagi va uchinchi shaxslardagi tovar: tasdiqlovchi hujjatlar va solishtirma dalolatnomalar;
• oxirgi oylardagi ombor hujjatlari: yuk xatisiz kirim va chiqim savol tugʻdiradi.

Ustama va tannarx: marjani tekshirish

Sotuvchi odatda oxirgi davr uchun yalpi marjani koʻrsatadi. Uni uch darajada tekshirish kerak: shartnomalar va yuk xatlari boʻyicha xarid narxlari, cheklar va hisobvaraq-fakturalar boʻyicha sotish narxlari, zaxiralarni baholash usuli boʻyicha tannarx tuzilmasi. Hisobdagi xarid narxi bozor narxidan past yoki sotish narxi haqiqiydan yuqori boʻlsa, marja buzilgan va biznes narxi oshirilgan boʻladi.

Chakana tarmoqlar uchun xususiyat bor: 4-son BHMS tovarlar hisobini sotish qiymati boʻyicha, savdo ustamalarini alohida hisobga olgan holda yuritishga ruxsat beradi, sotilgan tovarlar tannarxi esa sotish qiymati bilan unga toʻgʻri keladigan savdo ustamasi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi (4-son BHMSning 61-bandi). Xaridor oʻrtacha ustama hisobini tekshirishi kerak: foizdagi xato barcha davrlarda tannarx va foydani buzadi.

Soliq kodeksi, shuningdek, sotilgan tovarlar qiymatini hisob hujjatlarida haqiqiy sotish qiymatidan past narxlarda aks ettirishni soliq bazasini yashirish deb hisoblaydi (SK 223-modda). Shartnomalar, hisobvaraq-fakturalar va fiskal cheklardagi narxlarni bir xil pozitsiyalar boʻyicha solishtiring.

ESF va hisob-kitoblar: elektron hisobvaraq-fakturalar nimani koʻrsatadi

Tovarlarni sotishda yuridik shaxslar xaridorlarga hisobvaraq-faktura chiqarishi shart, ular, odatda, elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda rasmiylashtiriladi (SK 47-modda). Biznes xaridori uchun ESF — eng mustaqil manba: maʼlumotlar kontragentda ham bor, shuning uchun ularni sotuvchi hisobi bilan solishtirish mumkin.

Kiruvchi ESFlar chiquvchilardan kam ahamiyatli emas: soliqni hisobga olish olingan tovarlar boʻyicha soliq summasi alohida ajratilgan hisobvaraq-faktura olingan va yetkazib beruvchi soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan taqdirda mumkin (SK 266-modda). Yetkazib beruvchi “bir kunlik” kompaniya boʻlib chiqsa, hisobga olishni qayta koʻrib chiqishga toʻgʻri keladi. Bundan tashqari, ilgari hisobga olingan soliq summasi tovar tabiiy kamayish meʼyorlaridan ortiq buzilganda yoki yoʻqolganda va hisobvaraq-faktura haqiqiy emas deb topilganda tuzatilishi kerak (SK 269-modda).

• tekshiruv davri uchun chiquvchi va kiruvchi ESFlarni yuklab olish va hisob registrlaridagi aylanmalar bilan solishtirish;
• ESF maʼlumotlarini bank koʻchirmalari va yuk xatlari bilan solishtirish: sana va summalardagi farqlar;
• asosiy yetkazib beruvchilarni tekshirish: soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtganligi, yetkazib berishlarning haqiqiyligi, ombor hujjatlari mavjudligi;
• tuzatilgan va qoʻshimcha hisobvaraq-fakturalar: tez-tez tuzatishlar narx yoki miqdor bilan bogʻliq muammolarni koʻrsatadi (SK 47-modda);
• yirik xaridorlar va yetkazib beruvchilar: konsentratsiya, solishtirma dalolatnomalar va muddati oʻtgan debitorlik va kreditorlik qarzlari.

Kassalar, terminallar va chakana tushum

Chakana savdoda tushumni uchta mustaqil manba tasdiqlaydi: kassa va terminallarning fiskal maʼlumotlari, ekvayring boʻyicha bank koʻchirmalari va ombor hisobi. Ularni oʻzaro solishtirish kerak: dastur boʻyicha ombordan qancha tovar chiqqan, qancha chek urilgan va qancha pul tushgan. Tizimli farq sotuvlarning bir qismi hisobdan chetda ketayotganini bildiradi.

Soliq kodeksi nazorat-kassa texnikasini qoʻllamasdan savdo qilganlik (agar u majburiy boʻlsa), shuningdek chek bermasdan sotganlik uchun besh million soʻm miqdorida jarima belgilaydi; soliq organlarida roʻyxatdan oʻtmagan NKT yoki cheklarni qoʻllash uchun — yetti million soʻm (SK 221-modda). Boshqa shaxslarga rasmiylashtirilgan terminallardan foydalanganlik va texnik talablarga javob bermaydigan NKT uchun jarima yigirma million soʻmni tashkil etadi (SK 221-modda). Sotuvchidan kassa va terminallar reyestrini egalari va roʻyxatdan oʻtganligi haqidagi maʼlumotlar bilan soʻrang.

Alohida tekshiring: ekvayringning bir qismi yoki QR-toʻlovlar begona shaxslarga rasmiylashtirilmaganmi: kompaniya sotib olinganda bunday buzilishlar kompaniyada qoladi.

Shartli raqamlarda solishtirish misoli

Misol shartli boʻlib, faqat tushuntirish uchun keltirilgan. Ombor hisobi boʻyicha kompaniya yil davomida 1 000 shartli birlik tovar sotgan, fiskal cheklar boʻyicha — 880, bank va ESF boʻyicha esa 900 tasdiqlangan. Ombor va kassa oʻrtasidagi farq — 120 birlik: yo tovar cheksiz chiqib ketgan, yo ombor hisobi oshirilgan. Tovar registrlarda aks ettirilmasdan sotilgani maʼlum boʻlsa, bu soliq bazasini yashirish belgilariga kiradi, buning uchun yashirilgan baza summasining yigirma foizi miqdorida jarima nazarda tutilgan, soliqlar esa alohida hisoblanadi (SK 223-modda). Xaridor bunday summalarni bitim narxida hisobga oladi yoki shartnomada mustahkamlaydi.

Natijalarni shartnomada qanday mustahkamlash kerak

Aniqlangan xavflarni narxni pasaytirish, soliq masalalari yopilgunga qadar toʻlovning bir qismini ushlab turish yoki sotuvchining kafolatlari orqali aks ettirish mumkin. Korxona sotib olinganda, topshirilgandan keyin sotuvchi va xaridor kreditorning roziligisiz xaridorga oʻtkazilgan qarzlar boʻyicha solidar javobgar boʻladi (FK 492-modda), korxonani sotish shartnomasi esa notarial tasdiqlanishi va davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim (FK 490-modda). Ulush sotib olinganda qarzlar siz sotib olayotgan kompaniyada qoladi, shuning uchun himoya shartnomaning oʻzida boʻlishi kerak.

• hisob dasturiga ishonib, omborni jismonan qayta sanamaydilar;
• tushumni faqat kassa boʻyicha solishtirib, ESF va bank bilan taqqoslamaydilar;
• kassa va terminallarning roʻyxatdan oʻtganligi va egalarini tekshirmaydilar;
• yetkazib beruvchilarni tekshirmaydilar, natijada soliqni hisobga olish savol ostida qoladi;
• narx va shartnomaga oʻtgan davrlar uchun qoʻshimcha hisoblashlardan himoyani kiritmaydilar.