Likvid boʻlmagan tovarlarni baholash va hisobdan chiqarish: soliq oqibatlari

Soliq kodeksi nimani chegirishga ruxsat bermaydi

Umumiy qoida: yalpi daromaddan daromad olish bilan bogʻliq xarajatlar chegiriladi, lekin faqat asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar (SK 305-moddasi). Asosli xarajatlar — pul shaklida baholangan, iqtisodiy jihatdan oqlangan xarajatlardir. Shuning uchun har qanday hisobdan chiqarish uchun ham iqtisodiy maʼno, ham hujjatlar kerak.

Alohida SK 317-moddasida chegirib tashlanmaydigan xarajatlar sanab oʻtilgan. Likvid boʻlmagan tovarlar uchun uchta band muhim:

• mol-mulkni qayta baholash (qadrsizlanish) summalari — 317-moddaning 31-bandi;
• tovar-moddiy boyliklarni yaroqsizligi sababli hisobdan chiqarishdan koʻrilgan zararlar: saqlash muddatining tugashi, jismoniy yoki maʼnaviy eskirish va shunga oʻxshash sabablar — 317-moddaning 34-bandi;
• tabiiy kamayish normalaridan ortiqcha tovar yoʻqotishlari — 317-moddaning 1-bandi.

Qayta baholash: soliq taʼsirisiz buxgalteriya yozuvi

Agar ombordagi tovarning qiymatini pasaytirgan boʻlsangiz, lekin uni sotmagan va hisobdan chiqarmagan boʻlsangiz, bu soliq bazasini kamaytirmaydi: mol-mulkni qayta baholash (qadrsizlanish) summalari chegirilmaydi. Foyda soligʻi boʻyicha xarajat keyinroq — tovar sotilganda, tushum va tannarx odatdagi tartibda aks ettirilganda paydo boʻladi.

Amalda bu buxgalteriya va soliq natijasi oʻrtasida farq borligini bildiradi. Uni hisobda koʻrsatish va tekshiruvda izohlash kerak, boshqa xarajat moddalari ichiga yashirishga urinmaslik kerak.

Yaroqsizlik sababli hisobdan chiqarish: zarar chegirilmaydi

Agar tovar yaroqlilik muddati tugagani, jismonan yoki maʼnaviy eskirgani sababli hisobdan chiqarilgan boʻlsa, bunday hisobdan chiqarishdan koʻrilgan zarar chegirmalarga qabul qilinmaydi. Normadagi yagona istisno — favqulodda holatlar (tabiiy ofat, yongʻin, avariya, yoʻl-transport hodisasi va shunga oʻxshash voqealar) tufayli koʻrilgan zararlar.

Shartli raqamlardagi misol. Tannarxi 10 000 000 soʻm boʻlgan tovar partiyasi yaroqlilik muddati tugagani uchun hisobdan chiqarildi. Buxgalteriya hisobida xarajat — 10 000 000. Foyda soligʻini hisoblashda bu summa chegirilmaydi, yaʼni soliqqa tortiladigan foyda kamaymaydi. Agar partiya hujjatlar bilan tasdiqlangan yongʻinda yonib ketgan boʻlsa, 317-moddaning 34-bandi unga tatbiq etilmaydi va masala 305-moddadagi hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar boʻyicha umumiy qoidalar asosida hal qilinadi.

Kamomad va oʻgʻirlik ham shunga oʻxshash: aybdorlar aniqlanmagan boʻlsa yoki zarar summasini aybdor tomon hisobidan qoplash imkoni boʻlmasa, zararlar chegirilmaydi (317-moddaning 10-bandi). Shu sababli inventarizatsiya va aybdordan undirishga urinish hujjatlari soliq ahamiyatiga ega.

QQS: hisobga olingan soliqni qachon tuzatish kerak

Sotib olingan tovarlar boʻyicha ilgari hisobga olish uchun qabul qilingan QQS summasi bir qator hollarda tuzatiladi, jumladan tovarlar tabiiy kamayish normalaridan ortiqcha buzilganda yoki yoʻqotilganda (SK 269-moddasining 2-bandi). Bu qoida tabiiy ofat, yongʻin, avariya, yoʻl-transport hodisasi kabi favqulodda holatlar tufayli buzilish va yoʻqotishlarga tatbiq etilmaydi.

Tabiiy kamayish normalarini vakolatli organ belgilaydi, ular boʻlmasa — soliq toʻlovchining oʻzi. Oʻz normangizni qoʻllasangiz, uni buyruq bilan mustahkamlang va hisob-kitob bilan asoslang: tekshiruvda bahs aynan normaning asosliligi atrofida boʻladi. QQS tuzatishi hisobdan chiqarish davri deklaratsiyasida qanday aks etishini ham tekshirib koʻring.

Hisobdan chiqarish uchun hujjatlar

Chegirma faqat tasdiqlangan va asosli xarajatlar uchun mumkin boʻlgani va qoʻshimcha hisoblash xavfi hisobdan chiqarish sababining ifodasiga bogʻliq boʻlgani uchun quyidagi toʻplamni yigʻing:

• inventarizatsiya oʻtkazish toʻgʻrisidagi buyruq va inventarizatsiya roʻyxati;
• hisobdan chiqarish sababi koʻrsatilgan dalolatnoma (yaroqlilik muddati, shikastlanish, favqulodda holat) — ifoda haqiqatga mos boʻlishi kerak;
• komissiya xulosasi va zarur boʻlsa, voqea (yongʻin, avariya) haqida vakolatli organlar hujjatlari;
• tabiiy kamayish hisob-kitobi va oʻz normangizni qoʻllasangiz, qabul qilingan norma toʻgʻrisidagi buyruq;
• kamomad boʻlsa — aybdordan undirishga urinish hujjatlari;
• tovar jismonan yoʻq qilinsa — yoʻq qilish yoki utilizatsiya dalolatnomasi.

Oddiy hisobdan chiqarishga muqobillar

Hisobdan chiqarishdan oldin boshqa variantlarni baholang. Pasaytirilgan narxda sotish — bu qayta baholash emas, oddiy sotuvdir: bitim birlamchi hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi, xarajatlari esa SK 305-moddasi boʻyicha asoslilik jihatidan tekshiriladi. Taʼminotchiga qaytarish yoki almashtirish — alohida shartnoma mexanizmlari boʻlib, ularni kontragent hujjatlari bilan tasdiqlash kerak.

Tekinga berish ham chiqish yoʻli emas: tekinga berilgan mol-mulk qiymati va unga bogʻliq xarajatlar, jumladan QQS ham chegirilmaydi (317-moddaning 27-bandi). Har bir variantning soliq oqibatlarini dalolatnomani imzolashdan oldin hisoblab qoʻygan maʼqul.

Odatiy xatolar

• tovarni «yaroqsizligi sababli» hisobdan chiqarib, 317-moddaning 34-bandini hisobga olmay, soliq bazasini darhol kamaytirish;
• qayta baholashni foyda soligʻi boʻyicha xarajat sifatida aks ettirish;
• tabiiy kamayish normasidan ortiqcha hisobdan chiqarishda QQSni tuzatmaslik;
• dalolatnomada boʻlmagan yoki tasdiqlab boʻlmaydigan favqulodda holatni koʻrsatish;
• oʻz kamayish normasini buyruq va hisob-kitobsiz qoʻllash;
• kamomadni inventarizatsiyasiz va aybdordan undirish hujjatlarisiz hisobdan chiqarish.