Startapni investitsiya oldidan due diligence

Investor birinchi navbatda nimani soʻraydi

Startapdan soʻraladigan standart roʻyxat qisqa, lekin toza maʼlumot talab qiladi. Uni qancha tez toʻliq topshirsangiz, investor noaniqlik uchun chegirma qoʻyishga shuncha kam asos topadi.

• roʻyxatdan oʻtgan kundan boshlab barcha davrlar uchun moliyaviy hisobot va u tuzilgan aylanma qaydnomalar;
• mijozlar bilan shartnomalar reyestri: toʻlov shartlari, muddatlar va qaytarish tartibi;
• tushumning mijozlar, mahsulotlar va davrlar boʻyicha taqsimoti hamda bank koʻchirmalari bilan solishtirma;
• asosiy koʻrsatkichlar (takrorlanuvchi tushum, mijozlar chiqib ketishi, jalb qilish qiymati) hisobi va usuli tavsifi;
• soliq deklaratsiyalari, byudjet bilan solishtirma dalolatnomalar va imtiyozlar qoʻllansa, rezident maqomini tasdiqlovchi hujjat;
• mehnatga haq toʻlash hisob-kitoblari, dasturchilar bilan shartnomalar va kodga boʻlgan huquqlar hujjatlari.

Tushum: nega MHXS 15 kassadan muhimroq

Obuna, oldindan toʻlov yoki loyiha asosida ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan startapda toʻlov va tushum vaqti kamdan-kam mos keladi. Investorni hisob qoidalari boʻyicha tan olingan tushum qiziqtiradi, hisobraqamga kelgan pul emas. Xalqaro standart tushumni tan olishni besh qadamga asoslaydi: shartnomani aniqlash, bajarilishi lozim majburiyatlarni ajratish, bitim narxini aniqlash, uni majburiyatlar oʻrtasida taqsimlash va majburiyat bajarilganda tushumni tan olish.

Amalda bu quyidagini bildiradi: dekabrda toʻlangan yillik obuna, agar xizmat keyingi yil davomida koʻrsatilsa, butunlay dekabr tushumiga kira olmaydi. Vaqt davomida bajariladigan majburiyat uchun standart ilgarilash oʻlchovini tanlashni talab qiladi. Hisobotda butun toʻlov birdaniga aks ettirilgan boʻlsa, investor tushumni oʻzi qayta hisoblaydi — va qolgan raqamlarga ishonchini yoʻqotadi.

• Shartnomalarda bir nechta majburiyat (litsenziya, joriy etish, qoʻllab-quvvatlash) bor-yoʻqligini va narx ular oʻrtasida qanday taqsimlanganini tekshiring.
• Oldindan toʻlovlar va ular boʻyicha taqsimlanmagan qoldiqlarni alohida koʻrsating — bular mijozlar oldidagi majburiyatlardir.
• Tan olish usulini hisob siyosatida bayon qiling: investor birinchi navbatda aynan shuni soʻraydi.

Ishlanma xarajatlari: xarajat yoki aktiv

Savollarning ikkinchi tez-tez uchraydigan mavzusi — mahsulotni ishlab chiqish qanday hisobga olingani. MHXS (IAS) 38 boʻyicha tadqiqot xarajatlari xarajat sifatida tan olinadi, belgilangan mezonlarga javob beradigan ishlanma xarajatlari esa nomoddiy aktiv qiymati sifatida. Startap barcha ishlanmani kapitallashtirgan boʻlsa, foyda konservativ yondashuvdagidan yuqori koʻrinadi; investor mezonlar bajarilganini va tasdiqlovchi hujjatlar borligini tekshiradi.

Oldindan tayyorlang: texnik topshiriqlar, mahsulot versiyalari boʻyicha ishlar kalendari, dasturchilar tabellari, tadqiqotdan ishlanmaga oʻtish asosnomasi. Busiz kapitallashtirish rad etiladi, nomoddiy aktiv esa baholashni hisoblashda kamaytiriladi.

IT-kompaniyaning soliq maqomi

IT-startap uchun soliq rejimi biznes qiymatining bir qismidir. Soliq kodeksining 483-moddasida Dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalari texnologik parki rezidentlari uchun vaqtinchalik imtiyozlar nazarda tutilgan: 2028-yil 1-yanvardan 2040-yil 1-yanvargacha ular qoʻshilgan qiymat soligʻidan tashqari barcha soliqlarni toʻlashdan ozod etiladi. Imtiyozlar ruxsat etilgan faoliyat turlari boʻyicha eksport ulushi kalendar yil davomida yalpi daromadda 50 foizdan oshadigan yuridik shaxslarga tatbiq etiladi.

Investorning savollari shundan kelib chiqadi: kompaniya haqiqatan rezident maqomiga egami, eksport ulushi sharti bajarilyaptimi va imtiyoz saqlanmasa, model iqtisodiyoti qanday boʻladi. Imtiyozlar muddati cheklangan, shuning uchun moliyaviy modelga ularsiz stsenariyni ham kiritgan maʼqul.

Norezident taʼsischilari boʻlgan kompaniyalarda dividendlarni soliqqa tortish tartibi alohida tekshiriladi: Kodeksda bunday holatlar uchun eksport ulushi boʻyicha maxsus shartlar belgilangan.

Misol: tuzatish baholashni qanday oʻzgartiradi

Shartli misol, oʻylab topilgan raqamlarda. Startap dekabrda yillik obuna uchun 120 mln soʻm oldindan toʻlov oldi va uni darhol tushum sifatida aks ettirdi. Xizmat 12 oy davomida tekis koʻrsatiladi, demak dekabr uchun tushum faqat toʻlovning bir qismi (kirish oy oxirida boshlansa — bir oylik ulush, taxminan 10 mln), qolgani mijoz oldidagi majburiyatdir. Yillik tushum taxminan 110 mln ga kamayadi, tushumga bogʻlangan koʻpaytma baholari esa pasayib qayta hisoblanadi. Bu mexanikaning tasviri, aniq shartnoma uchun hisob emas.

Raunddan oldingi odatiy xatolar

• taqdimotdagi koʻrsatkichlar hisobdagidan boshqacha hisoblanadi va bu hech qayerda bayon etilmagan;
• tushum xizmat koʻrsatilishi bilan emas, toʻlov bilan tan olingan;
• ishlanma xarajatlari tasdiqlovchi hujjatlarsiz kapitallashtirilgan;
• IT-rezident maqomi eʼlon qilingan, ammo eksport ulushi sharti kuzatilmaydi;
• kodga huquqlar shartnomasiz jismoniy shaxs-dasturchilar nomiga rasmiylashtirilgan;
• tekshiruv uchun maʼlumotlar yagona versiyasiz turli fayllarda yotadi.