Muassisdan qarz: foizsiz qarz, moliyaviy yordam, soliqlar va hisob

Qarz shartnomasini qanday rasmiylashtirish

Qarz shartnomasi boʻyicha qarz beruvchi qarz oluvchiga pulni mulk qilib beradi, qarz oluvchi esa xuddi shunday summani qaytarish majburiyatini oladi; shartnoma pul topshirilgan paytdan boshlab tuzilgan hisoblanadi (Fuqarolik kodeksi 732-moddasi). Taraflardan biri yuridik shaxs boʻlsa, qarz shartnomasi summasidan qatʼi nazar oddiy yozma shaklda tuziladi (FK 733-moddasi).

• shartnomada summa, qaytarish muddati, foizlar (yoki ularning yoʻqligi) va ularni toʻlash tartibini koʻrsating; muddat belgilanmagan boʻlsa, qarz beruvchi talab qilgan kundan boshlab oʻttiz kun ichida qaytariladi (FK 735-moddasi);
• foizsiz qarzni muddatidan oldin qaytarish mumkin, foizli qarzni esa faqat shartnoma ruxsat bersa yoki qarz beruvchi rozi boʻlsa (FK 735-moddasi);
• foizlar shartnomada belgilangan miqdor va tartibda toʻlanadi (FK 734-moddasi); qaytarish kechiktirilsa, qarz beruvchi FK 736-moddasi boʻyicha qoʻshimcha foiz talab qilishga haqli;
• toʻlov maqsadi shartnomaga mos boʻlishi kerak: «moliyaviy yordam» emas, «№… shartnoma boʻyicha qaytariladigan qarz» — aks holda bu pul qaytariladimi-yoʻqmi degan nizoni hujjatlar bilan hal qilishga toʻgʻri keladi;
• umumiy yigʻilish yoki yagona ishtirokchining qarz haqidagi qarorini ishda saqlash foydali, ayniqsa bitim ustavga koʻra manfaatdorlik bilan tuzilgan bitimlar qoidalariga tushsa.

Foizsiz qarz: qayta moliyalash stavkasi boʻyicha daromad

SK 299-moddasining toʻrtinchi qismi: foiz toʻlash majburiyatisiz qarz (qaytarish sharti bilan moliyaviy yordam) olinganda qarz oluvchining daromadi qarz olingan sanadagi Markaziy bank qayta moliyalash stavkasidan kelib chiqib aniqlanadi. Foiz bor, lekin qayta moliyalash stavkasidan past boʻlsa ham xuddi shu tartib qoʻllaniladi. Bu daromad qarz oluvchi kompaniyaning foyda soligʻi boʻyicha soliq bazasiga kiritiladi.

• qoida banklararo operatsiyalar va kredit tashkilotlari bergan kreditlarga tatbiq etilmaydi;
• Prezident va Vazirlar Mahkamasi qarorlari boʻyicha berilgan qarzlarga, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi norezidentlari bergan qarzlarga tatbiq etilmaydi;
• bitta konsolidatsiyalashgan soliq toʻlovchilar guruhi ishtirokchilari oʻrtasidagi qarzlarga tatbiq etilmaydi;
• demak, rezident muassisdan (jismoniy yoki yuridik shaxs) olingan foizsiz qarz kompaniyada hisob-kitob daromadini yuzaga keltiradi, xorijiy muassisdan olingan xuddi shunday qarz esa — yoʻq;
• qayta moliyalash stavkasini qarz olingan sana boʻyicha oling va tasdigʻini soliq registrida saqlang.

Foizli qarz: kompaniya va muassisdagi soliqlar

• kompaniyada qarzlar boʻyicha foizlar haqiqiy stavkadan kelib chiqib chegiriladi (SK 310-moddasi 1-qismi) — VI boʻlimdagi transfer narxlash qoidalarini hisobga olgan holda;
• agar muassis ulushlarning toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita 20 foizidan koʻprogʻiga egalik qiluvchi xorijiy shaxs boʻlsa, unga boʻlgan qarz nazorat qilinadigan qarz hisoblanadi; bunday qarz kompaniyaning oʻz kapitalidan uch martadan koʻp oshsa, foizlarni chegirish kapitallashtirish koeffitsiyenti orqali cheklanadi (SK 310-moddasi);
• rezident jismoniy shaxs muassis foizlarni mulkiy daromad sifatida oladi (SK 375-moddasi); foizlardan JShDS — 5 foiz (381-modda), toʻlov paytida uni kompaniya soliq agenti sifatida ushlab qoladi;
• norezident jismoniy shaxs muassis: foizlar boʻyicha stavka 10 foiz (SK 382-moddasi);
• xorijiy kompaniya muassis: foizlardan toʻlov manbaida soliq 10 foiz (SK 353-moddasi), agar ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi bitim pasaytirilgan stavkani bermasa;
• rezident yuridik shaxs muassis olingan foizlarni oʻzining jami daromadiga kiritadi (SK 297-moddasi 3-qismi 2-bandi).

Ustav fondiga hissa va tekin yordam

Agar pulni muassisga qaytarish kerak boʻlmasa, qarama-qarshi soliq oqibatlariga ega ikki yoʻl bor.

• ustav fondiga (ustav kapitaliga) hissa daromad sifatida hisobga olinmaydi (SK 304-moddasi 1-bandi) — lekin ustav fondini oshirish haqida qaror va oʻzgarishlarni roʻyxatdan oʻtkazishni talab qiladi;
• tekin olingan mol-mulk va pul oluvchining daromadi deb tan olinadi (SK 299-moddasi 1-qismi) va hujjatlar bilan tasdiqlangan bozor qiymati boʻyicha foyda soligʻiga tortiladi;
• SK 304-moddasida muassisdan tekin yordam uchun alohida imtiyoz yoʻq — shuning uchun qaytarilmaydigan «moliyaviy yordam» odatda ustav fondiga hissa yoki qarzdan qimmatroq tushadi;
• agar muassis keyinroq qarzni kechib yuborsa, kompaniyada majburiyatni hisobdan chiqarishdan daromad yuzaga keladi (SK 297-moddasi 3-qismi 12-bandi).

Muassisdan olingan qarzning buxgalteriya hisobi

Olingan qarz — kompaniyaning daromadi emas, majburiyati. 21-son BHMS Hisobvaraqlar rejasi boʻyicha u qaytarish muddatiga qarab hisobga olinadi.

• qisqa muddatli qarz (bir yilgacha) — 6820 «Qisqa muddatli qarzlar» hisobvaragʻi;
• uzoq muddatli qarz — 7820 «Uzoq muddatli qarzlar» hisobvaragʻi;
• hisoblangan foizlar — hisoblangan davrdagi foiz xarajatlari; ushlab qolingan JShDS yoki toʻlov manbaidagi soliq — byudjet bilan hisob-kitoblar;
• ishtirokchilarning ustav fondini oshirish uchun roʻyxatdan oʻtgunga qadar badallari — 6630 «Taʼsischilarning ustav kapitalini oshirish boʻyicha ulushlari» hisobvaragʻi, roʻyxatdan oʻtgach — 8300 «Ustav kapitali» hisobvaragʻi;
• SK 299-moddasi boʻyicha hisob-kitob daromadi soliqqa tortish maqsadida aniqlanadi: buxgalteriya hisobida daromadni tan olish SK qoidalaridan farq qilsa, soliq uchun SK tartibi qoʻllaniladi (297-modda) — bunday daromad soliq registrida va foyda soligʻi deklaratsiyasida aks ettiriladi.

Muassisdan pul qabul qilishdan oldin nazorat roʻyxati

• pul vaqtincha (qarz) yoki doimiy (ustav fondiga hissa) kerakligini hal qiling;
• pul oʻtkazilishidan oldin yozma qarz shartnomasini tuzing;
• agar qarz foizsiz, muassis esa rezident boʻlsa, qayta moliyalash stavkasi boʻyicha daromadni oldindan hisoblang;
• xorijiy muassis uchun qarz va oʻz kapitali nisbatini (chegara — uch marta) hamda ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi bitim boʻyicha stavkani tekshiring;
• «qaytarish sharti bilan» soʻzlarisiz «moliyaviy yordam» iborasini ishlatmang — aks holda soliq organi uni tekin tushum sifatida baholashi mumkin.