Xodimning moddiy javobgarligi: chegaralari va shartnoma

Javobgarlik qachon yuzaga keladi

Javobgarlik aybli gʻayriqonuniy harakat yoki harakatsizlik natijasida yetkazilgan zarar uchun, u bilan zarar oʻrtasida sababiy bogʻlanish boʻlganda yuzaga keladi (MK 318-moddasi). Zarar miqdorini jabrlangan taraf — yaʼni ish beruvchi isbotlaydi.

Faqat toʻgʻridan-toʻgʻri haqiqiy zarar qoplanadi: ish beruvchi mol-mulkining real kamayishi yoki yomonlashishi (u javob beradigan uchinchi shaxslar mol-mulki ham), shuningdek mol-mulkni sotib olish yoki tiklash va xodim uchinchi shaxslarga yetkazgan zararni qoplash uchun ortiqcha xarajatlar. Olinmagan daromad (boy berilgan foyda) xodimdan undirilmaydi (MK 337-moddasi).

Agar zarar yengib boʻlmaydigan kuch, asosli xoʻjalik tavakkalchiligi, oxirgi zarurat yoki zaruriy mudofaa natijasida yuzaga kelgan boʻlsa, shuningdek ish beruvchi ishonib topshirilgan mol-mulkni saqlash uchun lozim sharoitlarni taʼminlamagan boʻlsa, javobgarlik istisno etiladi (MK 338-moddasi).

Chegara: oʻrtacha oylik ish haqi

Umumiy qoida — cheklangan javobgarlik: agar Kodeksda boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, xodim oʻzining oʻrtacha oylik ish haqi doirasida javob beradi (MK 340-moddasi). Oʻrtacha ish haqi MK 257-moddasi boʻyicha hisoblanadi.

Ish beruvchi holatlarni hisobga olib undirishdan toʻliq yoki qisman voz kechishga haqli (MK 339-moddasi); mulkdor bu huquqni qonunchilik yoki taʼsis hujjatlari bilan cheklashi mumkin.

Toʻliq javobgarlik — zararni toʻliq miqdorda qoplash — faqat Kodeks yoki boshqa qonunlarda bevosita nazarda tutilgan hollarda mumkin (MK 341-moddasi). Oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan xodimlar faqat qasddan yetkazilgan zarar, mast holatda yetkazilgan zarar, shuningdek jinoyat yoki maʼmuriy huquqbuzarlik natijasidagi zarar uchun toʻliq javob beradi.

Toʻliq javobgarlikning sakkiz holati (MK 342-moddasi)

• toʻliq moddiy javobgarlik toʻgʻrisidagi shartnoma asosida ishonib topshirilgan qimmatliklar kamomadi;
• bir martalik hujjat — ishonchnoma, qabul qilish-topshirish dalolatnomasi boʻyicha olingan qimmatliklar saqlanishini taʼminlamaslik;
• qasddan zarar yetkazish;
• alkogol, giyohvandlik yoki toksik mastlik holatida zarar yetkazish;
• sud tomonidan aniqlangan jinoiy harakatlar natijasidagi zarar;
• davlat organi yoki sud tomonidan aniqlangan maʼmuriy huquqbuzarlik natijasidagi zarar;
• davlat sirlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirni — tijorat, xizmat sirini oshkor qilish;
• mehnat majburiyatlarini bajarmaganda zarar yetkazish.

Rahbar va bosh buxgalter

Tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va alohida boʻlinma rahbari tashkilotga yetkazgan toʻgʻridan-toʻgʻri haqiqiy zarar uchun toʻliq moddiy javobgar boʻladi (MK 488-moddasi). Mulkdor — ishtirokchilar umumiy yigʻilishi, kuzatuv kengashi talabiga koʻra ular aybli harakatlaridan kelib chiqqan, fuqarolik qonunchiligi boʻyicha hisoblangan zararni ham qoplaydi.

Rahbar yetkazgan zarar mulkdor yoki u vakolat bergan organ qarori asosida qoplanadi; ixtiyoriy qoplashdan bosh tortilsa — sud tartibida undiriladi (MK 349-moddasi).

Toʻliq moddiy javobgarlik toʻgʻrisidagi shartnoma

• faqat pul yoki tovar qimmatliklariga bevosita xizmat koʻrsatadigan xodim bilan tuziladi; boshqa xodimlar bilan bunday shartnoma haqiqiy emas (MK 343-moddasi);
• xodim oʻn sakkiz yoshga toʻlgan boʻlishi kerak; shartnoma ishga qabul qilishda yoki keyinroq, mehnat shartnomasiga qoʻshimcha ravishda tuziladi;
• agar lavozim bunday shartnomani talab qilsa, nomzod esa uni imzolashdan bosh tortsa, ish beruvchi ishga qabul qilishni rad etishga haqli;
• turlari: yakka javobgarlik — qimmatliklar muayyan xodimga ishonib topshiriladi; jamoaviy (brigada) — qimmatliklar bilan birgalikda ishlashda har birining javobgarligini ajratib boʻlmaganda;
• javobgarlikdan ozod boʻlish uchun xodim (yoki brigadaning alohida aʼzosi) oʻz aybi yoʻqligini isbotlashi kerak;
• xodimlar toifalari roʻyxati jamoa shartnomasida, u boʻlmasa — ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda belgilanadi; namunaviy shakl va lavozimlarning namunaviy roʻyxatini Bandlik va kambagʻallikni qisqartirish vazirligi tasdiqlaydi;
• agar shartnoma tuzilmagan yoki nomuvofiq shaxs bilan tuzilgan boʻlsa, xodim cheklangan miqdorda javob beradi — toʻliq javobgarlik faqat MK 342-moddasining 2–8-bandlari boʻyicha mumkin.

Tartib: tergov, hisob-kitob, undirish

Qoplash toʻgʻrisida qaror qabul qilishdan oldin ish beruvchi zarar miqdori va sabablarini aniqlash uchun xizmat tekshiruvini oʻtkazishi shart. Xodimning yozma tushuntirishi majburiy; uni berishdan bosh tortish guvohlar ishtirokida dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va javobgarlikka tortishga toʻsqinlik qilmaydi (MK 344-moddasi).

Zarar miqdori buxgalteriya hisobi maʼlumotlari asosida haqiqiy yoʻqotishlar boʻyicha aniqlanadi. Asosiy vositalar boʻyicha — eskirish chegirilgan balans qiymati boʻyicha, oʻgʻirlik, kamomad, qasddan yoʻq qilish yoki buzishda esa — aniqlangan kundagi bozor narxlari boʻyicha (MK 345-moddasi). Shuning uchun inventarizatsiya va toʻgʻri hisob — har qanday undirishning asosi.

Oʻrtacha oylik ish haqidan oshmaydigan summa zarar aniqlangan kundan boshlab bir oydan kechiktirmay chiqarilgan ish beruvchi buyrugʻi bilan undiriladi. Summa kattaroq boʻlsa yoki bir oy oʻtib ketgan boʻlsa — faqat sud orqali (MK 347-moddasi). Sud aybi va moddiy ahvolini hisobga olib miqdorni kamaytirishi mumkin, gʻarazli jinoyatdan yetkazilgan zarar bundan mustasno (MK 350-moddasi).

Ish haqidan ushlab qolishda umumiy chegara amal qiladi: har bir toʻlovda barcha ushlab qolishlar amalda hisoblangan ish haqining ellik foizidan oshmaydi (MK 270-moddasi). Xodim zararni ixtiyoriy ravishda ham, jumladan yozma majburiyat boʻyicha boʻlib-boʻlib yoki teng qiymatli mol-mulkni topshirish yoʻli bilan qoplashi mumkin (MK 346-moddasi).