MHXS 16: ijara majburiyatini hisoblash va diskontlash stavkasini tanlash

1-qadam. Ijara muddati va toʻlovlar tarkibini aniqlang

Ijara muddati har doim ham shartnomadagi muddat emas. U bekor qilib boʻlmaydigan davrni hamda ijarachi foydalanishiga asosli ishonch hosil qilgan uzaytirish opsionlari davrlarini oʻz ichiga oladi (standartning A ilovasi). 3 yillik shartnoma va 2 yilga uzaytirish huquqi professional mulohazani talab qiladi: buxgalter uzaytirish nega asosli ehtimol deb hisoblanishi yoki hisoblanmasligini hujjatlashtiradi.

Majburiyatga ijara muddati davomida aktivdan foydalanish huquqi uchun boshlanish sanasida hali toʻlanmagan toʻlovlar kiritiladi. Asosiy tarkibiy qismlar (27-band):

• belgilangan toʻlovlar (mohiyatan belgilangan toʻlovlarni ham qoʻshib), ijarachi oladigan ijara ragʻbatlarini chegirgan holda;
• indeks yoki stavkaga bogʻliq oʻzgaruvchan toʻlovlar — boshlanish sanasidagi indeks yoki stavka boʻyicha;
• qoldiq qiymat kafolatlari boʻyicha ijarachi toʻlashi kutilayotgan summalar;
• sotib olish opsionining narxi, agar ijarachi undan foydalanishiga asosli ishonch hosil qilgan boʻlsa;
• ijarani tugatish uchun jarimalar, agar ijara muddati ijarachi shartnomani bekor qilishini aks ettirsa.

2-qadam. Diskontlash stavkasini tanlang

Toʻlovlar ijaraga kiritilgan foiz stavkasi boʻyicha diskontlanadi, agar uni oson aniqlash mumkin boʻlsa. Aks holda ijarachi oʻzining qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasini qoʻllaydi (26-band). Amalda ijarachi aktivning haqiqiy qiymati va ijarachi xarajatlarini kamdan-kam biladi, shuning uchun deyarli doim qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasi ishlatiladi.

Standart uni quyidagicha taʼriflaydi: ijarachi foydalanish huquqi aktiviga qiymati yaqin aktivni olish uchun zarur mablagʻni oʻxshash muddatga, oʻxshash taʼminot bilan va oʻxshash iqtisodiy muhitda jalb qilganda toʻlaydigan foiz stavkasi (A ilova). Taʼrifdan amaliy tavsiyalar kelib chiqadi:

• muddat — kompaniyaning istalgan krediti emas, ijara muddatiga mos stavkani oling;
• taʼminot — garovli kredit va taʼminotsiz qarz har xil turadi;
• valyuta — stavka toʻlovlar valyutasiga mos boʻlishi kerak: soʻmdagi stavka dollardagi shartnoma uchun yaroqsiz;
• manba — amaldagi kredit shartnomalari va ijara boshlangan sanadagi bank takliflari; stavka hisobini hisob siyosati faylida yoki ish hujjatlarida saqlang.

3-qadam. Hisob misoli: 3 yillik ofis ijarasi

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan, bozor maʼlumoti emas). Kompaniya ofisni 3 yilga ijaraga oladi, har yil oxirida 100 mln soʻm toʻlaydi, oʻzgaruvchan toʻlovlar va ragʻbatlar yoʻq. Muddat, taʼminot va valyutaga moslab tanlangan qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasi yiliga 20%.

Boshlanish sanasidagi majburiyat = 100 / 1,20 + 100 / 1,20² + 100 / 1,20³ = 83,33 + 69,44 + 57,87 = 210,65 mln soʻm. Diskontlanmagan toʻlovlar yigʻindisi 300 mln, farqi 89,35 mln — kelgusi foizlar.

• 1-yil: foizlar 210,65 × 20% = 42,13; toʻlov 100; majburiyat qoldigʻi 152,78 mln;
• 2-yil: foizlar 152,78 × 20% = 30,56; toʻlov 100; qoldiq 83,33 mln;
• 3-yil: foizlar 83,33 × 20% = 16,67; toʻlov 100; qoldiq 0.

4-qadam. Foydalanish huquqi aktivi va jadval

Aktiv dastlab tannarx boʻyicha baholanadi: majburiyatning dastlabki bahosi, plyus boshlanish sanasida yoki undan oldin toʻlangan toʻlovlar (olingan ragʻbatlarni chegirib), plyus ijarachining dastlabki bevosita xarajatlari va, agar nazarda tutilgan boʻlsa, aktivni demontaj qilish yoki tiklash xarajatlari bahosi (24-band). Misolimizda oldindan toʻlov va xarajatlar yoʻq, aktiv 210,65 mln ga teng.

Amortizatsiya IAS 16 qoidalari boʻyicha hisoblanadi (31-band) — misolda 3 yilga toʻgʻri chiziqli: 210,65 / 3 = yiliga 70,22 mln. Foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobotda har yili amortizatsiya va foizlar aks etadi: 1-yilda 70,22 + 42,13 = 112,35 mln, 2-yilda 100,78 mln, 3-yilda 86,88 mln. Toʻlov oʻzgarmasa ham xarajat kamayib boradi — xarajat toʻlovga teng boʻlgan oldingi sxemadan farqi shu.

Boshlanish sanasidagi provodka: Dt foydalanish huquqi aktivi — Kt ijara majburiyati 210,65 mln. Keyin har yili: Dt foiz xarajati — Kt majburiyat (foizlar); Dt majburiyat — Kt pul mablagʻlari (toʻlov); Dt amortizatsiya — Kt toʻplangan amortizatsiya.

Istisnolar va odatiy xatolar

Ijarachi modelni qisqa muddatli ijaraga va qiymati past aktivlar ijarasiga qoʻllamasligi mumkin (5-band). Qisqa muddatli ijara — boshlanish sanasida muddati 12 oy yoki undan kam boʻlgan ijara; sotib olish opsioni bor shartnoma qisqa muddatli hisoblanmaydi (A ilova). Bunda toʻlovlar toʻgʻri chiziqli yoki boshqa tizimli usulda xarajat sifatida tan olinadi.

Hisoblashdagi odatiy xatolar:

• asoslamasdan va hujjatlarsiz «boshdan» olingan stavka boʻyicha diskontlash;
• xorijiy valyutadagi shartnoma uchun soʻmdagi stavkani qoʻllash;
• shartnomadagi muddatni olib, kompaniya asosli ishonch hosil qilgan uzaytirish opsionlarini eʼtiborsiz qoldirish;
• ijara boshlangandan keyin majburiyatni foizga oshirmaslik va toʻlovlarga kamaytirmaslik (36-band) — natijada qoldiq nolga yetmaydi;
• foizlarni qoldiqqa doimiy stavka boʻyicha emas, toʻgʻri chiziqli hisoblash (37-band).