IT-kompaniya uchun due diligence: daromad, soliqlar, rezidentlik

Daromad va xizmatlar eksporti: nimani tasdiqlash kerak

Oʻzbekistondagi odatiy IT-kompaniya xorijiy buyurtmachilar uchun ishlaydi. QQS uchun asosiy savol — xizmatlar sotilgan joy. Umumiy qoidaga koʻra, agar xizmatlarni sotib oluvchilar Oʻzbekiston hududida faoliyat yuritsa yoki shu hududda boʻlsa, xizmatlar sotilgan joy Oʻzbekiston hududi hisoblanadi (SK 241-modda). Agar buyurtmachi respublikada mavjud boʻlmagan xorijiy kompaniya boʻlsa, QQS solinishining dastlabki sharti bajarilmaydi; ammo bu xulosani hujjatlar bilan tasdiqlash kerak, ishonib qabul qilmaslik kerak.

Har bir yirik shartnoma boʻyicha xaridor buyurtmachi haqiqatan xorijda ekanini, Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan filial yoki vakolatxona orqali ishlamasligini va xizmat 241-moddadagi istisnolarga (masalan, koʻchmas mulk bilan bogʻliq yoki respublika hududida jismonan koʻrsatiladigan xizmatlar) kirmasligini tekshiradi.

• har bir asosiy buyurtmachi boʻyicha shartnomalar, dalolatnomalar, invoyslar va bank koʻchirmalari — summalar, sanalar va valyuta mos keladimi;
• buyurtmachi qayerda roʻyxatdan oʻtgani va amalda qayerda joylashgani haqida maʼlumot;
• QQS boʻyicha soliq hisobotlari: xizmatlar eksporti aylanmasi qanday aks ettirilgan;
• birlamchi hujjatlarning mavjudligi va sifati — ularsiz xarajatlar foyda soligʻini kamaytirmaydi (SK 305-modda: «asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar»).

IT Park rezidenti maqomi va imtiyozlar

Agar kompaniya Dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalari texnologik parki rezidenti boʻlsa, biznes qiymatining bir qismi aynan soliq rejimida. Soliq kodeksi (483-modda) bir nechta alohida imtiyozni oʻz ichiga oladi: 2028-yil 1-yanvardan 2040-yil 1-yanvargacha texnopark rezidentlari QQSdan tashqari barcha soliqlardan ozod etiladi; nerezident taʼsischilar (ishtirokchilar) dividendlari uchun rezidentlar uchun belgilangan stavkalar qoʻllanadi, biroq faqat yalpi daromaddagi eksport hajmi 50 foizdan oshgan taqdirda; texnopark rezidentlariga IT xizmatlarini koʻrsatuvchi nerezidentlar uchun kodeksda koʻrsatilgan shartlarda foyda soligʻidan ozod etish nazarda tutilgan.

Xaridor uchun imtiyoz sarlavhalari emas, ularni qoʻllash shartlari muhim. Umumiy ozod etish imtiyozi texnopark rezidentlariga ruxsat etilgan faoliyat turlari boʻyicha eksport hajmi kalendar yil davomida yalpi daromadda 50 foizdan ortiq boʻlgan yuridik shaxslarga tatbiq etiladi. Demak, tekshiruv sanasida rezident maqomi tasdiqlanganmi, kompaniya faqat ruxsat etilgan faoliyat bilan shugʻullanadimi va oʻtgan davrlarda eksport ulushi chegaradan pastga tushmaganmi — shuni tekshirish kerak. Ayrim qoidalar faqat 2028-yildan kuchga kiradi, shuning uchun oʻtgan davrlar uchun bugungi tahrirga emas, amalda qoʻllangan rejim hujjatlariga tayaning.

• rezident maqomini va uning amal qilish muddatini tasdiqlovchi hujjatlar;
• har bir tekshiriladigan yil uchun yalpi daromaddagi eksport ulushi hisob-kitobi;
• amalda olib borilayotgan faoliyat turlari roʻyxati va uning ruxsat etilganlari bilan solishtirilishi;
• imtiyoz qoʻllangan soliq davrlari va deklaratsiyalardagi stavka asoslanishi;
• bitim egalar tarkibini oʻzgartiradi — bu imtiyoz shartlariga, ayniqsa dividendlar boʻyicha, taʼsir qilmasligini baholash kerak.

Nomoddiy aktivlar va koddagi huquqlar

IT-kompaniyani sotib olishdagi asosiy savol — mahsulotga huquqlar kimniki. Soliqqa tortish maqsadida nomoddiy aktivlar deb intellektual faoliyat natijalari va boshqa intellektual mulk obyektlari (ularga mutlaq huquqlar) tan olinadi, agar ular mahsulot ishlab chiqarishda (xizmatlar koʻrsatishda) oʻn ikki oydan ortiq foydalanilsa. Tan olish uchun daromad keltirish imkoniyati hamda aktivning mavjudligini va soliq toʻlovchining mutlaq huquqini tasdiqlovchi lozim darajada rasmiylashtirilgan hujjatlar kerak (SK 307-modda).

Amalda kodni koʻpincha huquqlarni oʻtkazish shartnomalarisiz xodimlar, ogʻzaki kelishuvlar asosida frilanserlar yoki mutlaq huquqlarni oʻtkazmagan pudratchilar yozadi. Bunday holda balansda aktiv yoʻq, huquq esa rasman boshqa shaxsga tegishli. Mehnat va pudrat shartnomalari qanday rasmiylashtirilganini, huquqlarni topshirish dalolatnomalari mavjudligini, dasturlar va tovar belgilari roʻyxatdan oʻtkazilganini tekshiring.

• mahsulotlar, modullar va kutubxonalar roʻyxati, shu jumladan uchinchi tomon va open-source kodi hamda ularning litsenziya shartlari;
• dasturchilar va pudratchilar bilan shartnomalar: mutlaq huquqlar oʻtkazilganmi yoki faqat litsenziyami;
• buxgalteriya balansi: nomoddiy aktivlar aks ettirilganmi, qanday foydali xizmat muddati tanlangan; agar muddatni aniqlab boʻlmasa, amortizatsiya normalari besh yil hisobida belgilanadi (SK 307-modda);
• nomoddiy aktivdan foydalanish uchun davriy toʻlovlar — foydalanish muddati davomida bir tekis chegirmaga olinadi.

Royalti, litsenziyalar va toʻlovlar tasnifi

IT-kompaniyalar koʻpincha xorijiy huquq egalariga dasturiy taʼminot uchun toʻlaydi, soliqlar esa toʻlov tasnifiga bogʻliq. Royalti — nomoddiy aktivdan foydalanganlik yoki undan foydalanish huquqi uchun toʻlovlar, jumladan dasturiy taʼminot va maʼlumotlar bazalariga mualliflik huquqlari (SK 44-modda). Biroq kompyuter dasturlari va maʼlumotlar bazalarini ishlab chiqish, shuningdek ularni oʻrnatish, takomillashtirish va sozlash xizmatlari uchun toʻlovlar royaltiga kirmaydi.

Xaridor kompaniya bunday toʻlovlarni shartnomalar va soliq hisobotida qanday tasniflaganini solishtirishi kerak: bir xil toʻlov turli hujjatlarda turlicha atalsa, bu qoʻshimcha hisoblash xavfi boʻlib, bitim narxiga yoki sotuvchining kafolatlariga taʼsir qiladi.

Soliq xavflari va bitim narxi

Soliq huquqbuzarligi uchun javobgarlikka tortishning daʼvo muddati — uch yil (SK 217-modda). Demak, xaridor kamida shu muddat uchun qoʻshimcha hisoblash xavfini oʻz zimmasiga oladi va soliq tekshiruvining asosiy davri sifatida odatda aynan shu oraliq olinadi.

Alohida masala — sotib olingan biznes xaridorda qanday hisobga olinadi. Agar korxona mulkiy majmua sifatida sotib olinsa, narx bilan sof aktivlar qiymati (majburiyatlar chegirilgan aktivlar) oʻrtasidagi farq soliq toʻlovchining xarajati (daromadi) deb tan olinadi, ustama esa besh yil davomida bir tekis xarajatga olinadi (SK 323-modda). Shartli misol (muayyan bitim uchun hisob emas): narx 1 000 mln soʻm, sof aktivlar 400 mln soʻm — ustama 600 mln soʻm, besh yil davomida yillik xarajat 120 mln soʻm. IT-biznesda sof aktivlar odatda kam, shuning uchun ustama sezilarli boʻlishi mumkin va uni hisobga olish tartibini moliyaviy modelga oldindan kiritgan maʼqul. Agar MChJ ulushi sotib olinsa, boshqa tartib qoʻllanadi — uni imzolashdan oldin kelishib oling.

Tekshiruvni qanday tashkil etish kerak

Ish tartibi odatda quyidagicha: sotuvchi bilan hujjatlar roʻyxatini kelishing, data room ochiladi, daromad va buyurtmachilar tuzilmasi, soʻng soliq rejimi va koddagi huquqlar tekshiriladi, shundan keyingina xavflar va narxni tuzatish baholanadi.

• hujjatlar soʻrovi va NDA;
• daromadni solishtirish: shartnomalar — dalolatnomalar — bank — deklaratsiyalar;
• rezident maqomini va eksport ulushi hisob-kitobini tekshirish;
• koddagi huquqlar va dasturchilar bilan shartnomalar auditi;
• daʼvo muddati davri uchun soliq tahlili;
• xavflar roʻyxati hamda narx, sotuvchi kafolatlari va bitimni yopish shartlari boʻyicha takliflar bilan hisobot.