Zaxiralarni baholash usulini oʻzgartirish: soliq oqibatlari va daromadni tuzatish

Soliq kodeksining 321-moddasi nima deydi

321-modda «Zaxiralarni baholash usullarini oʻzgartirish natijasiga soliq solishning oʻziga xos xususiyatlari» deb nomlanadi. U ikki qismdan iborat va ikkalasi ham rejalashtirish uchun muhim.

Birinchi qism: soliq toʻlovchi oldingi soliq davrida qoʻllagan usuldan boshqa usulga oʻtganda, uning yalpi daromadi (xarajati) yangi baholash usulini qoʻllash natijasida yuzaga kelgan ijobiy farq summasiga koʻpaytiriladi va salbiy farq summasiga kamaytiriladi.

Ikkinchi qism: boshqa usulga oʻtish soliq davri boshidan eʼtiboran amalga oshiriladi. Foyda soligʻi boʻyicha soliq davri odatda kalendar yil (SK 73-moddasi soliq davrini kalendar yil yoki oxirida soliq bazasi aniqlanadigan boshqa davr deb belgilaydi), shu sababli yil oʻrtasi usulni almashtirish uchun noqulay payt.

Daromadni tuzatish qanday ishlaydi

Kodeksda hisob-kitobning alohida formulasi yoʻq va qaysi koʻrsatkichlarni taqqoslash kerakligi aytilmagan. Modda matnidan kelib chiqadigan amaliy yondashuv: bir xil zaxiralarni ikki marta — eski va yangi usul boʻyicha — baholab, farqni tekshiruv paytida murojaat qilish mumkin boʻlgan hujjatda qayd etish.

Farqning belgisi oqibatni belgilaydi: ijobiy farq yalpi daromadni (xarajatni) oshiradi, salbiy farq kamaytiradi. Yaʼni usulni almashtirish soliq bazasini ham oshirishi, ham kamaytirishi mumkin; oldindan «xavfsiz» yoʻnalish yoʻq.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas). Oʻtish sanasidagi hisob-kitob yangi usul boʻyicha zaxiralar bahosi eski usuldagi bahodan 150 shartli birlikka farq qilishini koʻrsatdi, deylik. Farq ijobiy boʻlsa, yalpi daromad (xarajat) 150 shartli birlikka oshadi; salbiy boʻlsa, shu miqdorga kamayadi. Keyin soliq odatdagi tartibda tuzatilgan bazadan hisoblanadi.

Usulni qachon oʻzgartirish mumkin: 321-modda va hisob siyosati

Foyda soligʻi uchun xarajatlarni xarajatga oid qilish usuli soliq solish maqsadlaridagi hisob siyosatida mustahkamlanadi — bu SK 77-moddasida bevosita nazarda tutilgan (siyosat mazmunida soliq toʻlovchi tanlagan xarajatlarni xarajatga oid qilish usullari koʻrsatiladi).

Siyosatni oʻzgartirish tartibini ham 77-modda belgilaydi. Uni ikki yoʻl bilan oʻzgartirish mumkin: yangi siyosat (yoki uning yangi boʻlimi) tasdiqlash yoki amaldagi siyosatga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish. Soliq hisobini yuritishning tanlangan usullari siyosat tasdiqlangan yildan keyingi yilning 1 yanvaridan eʼtiboran qoʻllaniladi.

Alohida qayd etilgan: kalendar yil davomida soliq solish maqsadlaridagi hisob siyosati oʻzgartirilmaydi; oʻzgartirishlar soliq qonunchiligi yoki soliq solish shartlari oʻzgargan taqdirda va faqat shu oʻzgarishlar bilan bogʻliq qismda joiz.

77 va 321-moddalarni solishtirishdan amaliy xulosa chiqadi: yangi siyosatni yil tugaguncha rasmiylashtirish, yangi usulni esa keyingi soliq davrining birinchi kunidan qoʻllash maqsadga muvofiq. Usulni yil ichida orqaga sanalab oʻzgartirish alohida asoslanishi kerak — hujjatlar imzolanishidan oldin buni muhokama qilgan maʼqul.

Soliq normasi buxgalteriya tanlovidan nimasi bilan farq qiladi

Zaxiralar buxgalteriya hisobi 4-son BHMS bilan tartibga solinadi va baholashning joiz usullari oʻsha standartda belgilangan. Soliq masalasi boshqacha: buxgalteriya hisobida usul allaqachon oʻzgargan boʻlsa ham, soliq oqibatlari SK 321-moddasi boʻyicha hisoblanadi va soliq hisob siyosatida qayd etiladi. Buxgalteriya farqini soliq bazasiga avtomatik koʻchirmang: avval soliq hisobida aynan nima oʻzgarganini tekshiring.

Qimmatli qogʻozlar uchun SK da alohida qoida bor: soliq toʻlovchi qabul qilingan hisob siyosatiga muvofiq chiqib ketgan qimmatli qogʻozlar qiymatini xarajatga yozishning usullaridan birini — birinchi xaridlar qiymati boʻyicha (FIFO) yoki birlik qiymati boʻyicha — oʻzi tanlaydi (327-modda). Bu roʻyxat tovar-moddiy zaxiralarni baholashga tegishli emas, ularni aralashtirmang.

Kompaniya uchun harakatlar tartibi

• Joriy usulni va almashtirish sababini aniqlang: hisob tizimining oʻzgarishi, boshqa dasturga oʻtish, bosh kompaniya talablari.
• Oʻtish sanasiga zaxiralarni ikki usul boʻyicha hisoblang va farqni har bir nomenklatura guruhi boʻyicha qayd eting.
• Farqning belgisi va miqdorini baholang: 321-modda boʻyicha yalpi daromad (xarajat)ga nima boʻladi.
• Soliq solish maqsadlaridagi hisob siyosatini oʻzgartirish buyrugʻini tayyorlang (yangi tahrir yoki amaldagi siyosatga oʻzgartirishlar), qoʻllash muddati — soliq davri boshidan.
• Tuzatishni soliq hisobotida aks ettiring. Foyda soligʻi boʻyicha soliq davri yakuni hisoboti soliq davridan keyingi yilning 1 martidan kechiktirmay topshiriladi (SK 339-moddasi).
• Hisob-kitob va tasdiqlovchi hujjatlarni saqlang: xarajatlar asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlsa, xarajat sifatida tan olinadi (SK 305-moddasi).

Tez-tez uchraydigan xatolar

• Usulni yil oʻrtasida almashtirib, faqat yangi partiyalarga qoʻllash — 321-modda soliq davri boshidan oʻtishni nazarda tutadi.
• Tuzatishni aks ettirmaslik: yangi usuldan kelib chiqqan farq yalpi daromadga (xarajatga) kiritilishi kerak.
• Buxgalteriya siyosatini oʻzgartirib, soliq hisob siyosatini yangilamaslik.
• Farq hisob-kitobini saqlamaslik: tekshiruvda tuzatish summasini tasdiqlash imkoni boʻlmaydi.
• Qimmatli qogʻozlar uchun 327-modda qoidasini tovar va materiallarga qoʻllash.