Yuridik shaxs tashkil etmagan xorijiy tuzilmalar: trastlar, jamgʻarmalar va sherikliklar Soliq kodeksida

Yuridik shaxs tashkil etmagan xorijiy tuzilmalarga nimalar kiradi

Soliq kodeksining 35-moddasi bunday tuzilmani xorijiy davlat qonunchiligiga muvofiq yuridik shaxs tashkil etmagan holda yaratilgan tashkiliy tuzilma sifatida belgilaydi. Asosiy belgi — ishtirokchilar (ulushdorlar, ishonch bildiruvchilar) yoki boshqa naf oluvchilar manfaatida daromad (foyda) olishga qaratilgan faoliyatni amalga oshirish huquqi.

Kodeksdagi roʻyxat ochiq: bunday tuzilmalarga, xususan, jamgʻarmalar, sherikliklar, shirkatlar, trastlar, jamoaviy investitsiyalarning va ishonchli boshqaruvning boshqa shakllari kiradi. Shu sababli hujjatning nomi (foundation, trust, limited partnership) tuzilma xorijiy huquq boʻyicha qanday tuzilganidan kam ahamiyatga ega.

NChXK qoidalari bilan bogʻliqlik

Soliq kodeksining 39-moddasiga koʻra, nazorat qiluvchi shaxslari Oʻzbekiston soliq rezidentlari boʻlgan yuridik va (yoki) jismoniy shaxs boʻlsa, yuridik shaxs tashkil etmagan xorijiy tuzilma ham nazorat ostidagi xorijiy kompaniya deb topiladi. Yaʼni trast yoki jamgʻarmaga xorijiy kompaniya bilan bir xil rejim qoʻllanadi, ammo nazorat mezonlari oʻziga xos.

Investitsiya fondlariga alohida izoh berilgan: fondni boshqaruvchi kompaniyaning Oʻzbekiston soliq rezidenti deb topilishi oʻz-oʻzidan fondni shu kompaniya uchun NChXK qilmaydi. Fondni boshqaruvchi sheriklar yoki boshqa shaxslar boshqarganda ham xuddi shu qoida qoʻllanadi.

Nazorat qiluvchi shaxs kim hisoblanadi

Soliq kodeksining 40-moddasi qoidani taʼsischidan boshlaydi: kodeksda boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, tuzilmaning nazorat qiluvchi shaxsi uning taʼsischisi (asoschisi) deb topiladi. Ammo bu qoidadan istisno bor — taʼsischi quyidagi toʻrt shart bir vaqtda bajarilsa, nazorat qiluvchi shaxs hisoblanmaydi:

Muhimi, mulkning qaytarib olinmaydigan tarzda berilganligi sharti hujjat bilan tasdiqlanishi kerak: taʼsischining aktivlarni mulk qilib olish huquqidan voz kechishi tuzilma mavjud boʻlgan davrda ham, u tugatilganda ham tuzilma yaratilgan davlat qonunchiligidan va (yoki) taʼsis hujjatlaridan kelib chiqishi lozim. Agar taʼsischi sanab oʻtilgan huquqlardan istalganini oʻzida saqlab qolsa, u nazorat qiluvchi shaxs boʻlib qoladi.

Taʼsischidan tashqari, boshqa shaxs ham nazorat qiluvchi shaxs boʻlishi mumkin: u tuzilma ustidan nazoratni amalga oshirsa va quyidagilardan kamida bittasi bajarilsa — tuzilma oladigan daromadga haqiqiy huquq, tuzilma mulkini tasarruf etish huquqi yoki tuzilma tugatilganda mulkni olish huquqi.

• taʼsischi tuzilmaning foydasini (daromadini) bevosita yoki bilvosita, toʻliq yoki qisman olishga haqli emas;
• tuzilma foydasini (daromadini) yoki uning bir qismini tasarruf etishga haqli emas;
• tuzilmaga berilgan mulkka boʻlgan huquqni oʻzida saqlamagan (mulk qaytarib olinmaydigan shartlarda berilgan);
• tuzilma ustidan Soliq kodeksining 40-moddasi maʼnosida nazoratni amalga oshirmaydi.

Tuzilma foydasi qanday soliqqa tortiladi

Tuzilma NChXK deb topilsa, uning taqsimlanmagan foydasi nazorat qiluvchi shaxs olgan daromadga tenglashtiriladi. U nazorat qiluvchi shaxs yuridik shaxs boʻlsa — foyda soligʻi, jismoniy shaxs boʻlsa — JShDS boʻyicha soliq bazasiga kiritiladi; bu Soliq kodeksining 208-moddasidan kelib chiqadi.

Yuridik shaxs tashkil etmagan tuzilmalar uchun alohida kamaytirish nazarda tutilgan: tuzilma foydasi nazorat qiluvchi shaxslar va taʼsis hujjatlariga koʻra naf oluvchi hisoblangan boshqa shaxslar foydasiga taqsimlangan foyda miqdoriga kamayadi. Shu sababli haqiqiy toʻlovlarni tasdiqlovchi hujjatlar boʻlishi muhim.

Shartli raqamlardagi misol (bashorat ham, soliq hisob-kitobi ham emas): trastning Soliq kodeksi XI boʻlimi qoidalari boʻyicha foydasi 100 shartli birlikni tashkil etdi, naf oluvchilarga 30 birlik taqsimlandi. Boshqa tuzatishlar va ozod etishlar boʻlmasa, nazorat qiluvchi shaxsning bazasiga qoldiq — 70 birlik kiradi. Stavka va toʻlash tartibi Soliq kodeksining tegishli boblari boʻyicha aniqlanadi.

Xabarnomalar va muddatlar

Soliq kodeksining 209-moddasiga koʻra, soliq rezidentlari soliq organini xorijiy yuridik shaxslardagi ishtiroki (yuridik shaxs tashkil etmagan xorijiy tuzilmalarni taʼsis etgani) hamda oʻzlari nazorat qiluvchi shaxs boʻlgan NChXK haqida xabardor qiladi. Ishtirok toʻgʻrisidagi xabarnoma ishtirok (ulush oʻzgarishi) vujudga kelgan kundan boshlab bir oydan kechikmay topshiriladi.

NChXK toʻgʻrisidagi xabarnoma NChXK foydasining ulushi nazorat qiluvchi shaxsda hisobga olinishi lozim boʻlgan soliq davridan keyingi yilning 20-martidan kechikmay topshiriladi. Ikkala xabarnoma ham hisobga turgan joydagi soliq organiga elektron shaklda topshiriladi; jismoniy shaxslar uni qogʻozda ham topshirishi mumkin. Asoslar oʻzgarmasa, ishtirok haqidagi xabarnoma takroran topshirilmaydi, ishtirok tugagani haqida esa bir oy ichida xabar beriladi.

Rezident oʻzini tuzilmaning nazorat qiluvchi shaxsi deb oʻzi ham topishi va tegishli xabarnoma yuborishi mumkin. Soliq organida nazorat haqida maʼlumot bor, ammo xabarnoma boʻlmasa, u tushuntirish berish yoki xabarnoma topshirish haqida talabnoma yuboradi. Topshirilgan xabarnomada xato boʻlsa, aniqlashtirilgan xabarnoma topshirish mumkin.

Javobgarlik va tipik xatolar

Soliq kodeksining 227-moddasi NChXK foydasi ulushini soliq bazasiga kiritmaslik oqibatida soliq toʻlanmaganda jarima nazarda tutadi: toʻlanmagan summaning yigirma foizi, ammo kamida oʻn million soʻm.

Tipik xatolar: yuridik shaxs yoʻqligi sababli tuzilmani kodeksdan tashqarida deb hisoblash; qaytarib olinmaslik shartlarini xorijiy huquq boʻyicha tahlil qilmaslik; taqsimotlar haqidagi hujjatlarni saqlamaslik; tuzilma taʼsis etilgandan keyin xabarnoma muddatini oʻtkazib yuborish; boshqa ishtirokchi, masalan, daromadga huquqi bor shaxs nazorat qiluvchi shaxsga aylanmaganini kuzatmaslik.

Nimadan boshlash kerak

Tuzilmaning taʼsis hujjatlarini va ishtirokchilari haqidagi maʼlumotlarni yigʻing, soʻng Soliq kodeksining 40-moddasi boʻyicha taʼsischi uchun toʻrt shartni va boshqa shaxslarning huquqlarini tekshiring. Keyin tuzilma foydasini, taqsimotlar summasini va xabarnoma muddatini aniqlang. Nazorat qiluvchi shaxs deb topish yoki topmaslik haqidagi qarorni yozma xulosada mustahkamlash maqsadga muvofiq — soliq organi savol bersa, u asqotadi.