Ishlab chiqarish korxonasi soliqlari: tannarx, QQS va imtiyozlar

Ishlab chiqarishning qaysi xarajatlari foyda soligʻini kamaytiradi

Soliq kodeksi daromad olish bilan bogʻliq asosli va hujjat bilan tasdiqlangan xarajatlarni xarajat sifatida tan oladi (305-modda). Ishlab chiqarish uchun bu xomashyo va materiallar, mehnatga haq toʻlash, energiya, uskunani taʼmirlash va amortizatsiya.

Asoslilik va tasdiqlanganlik — ikki alohida shart, ular xarajatning har bir moddasi boʻyicha tekshiriladi. Tasdiqlash faqat odatiy yuk xatlari va dalolatnomalar bilan cheklanmaydi: kodeks boshqa shakllarni ham, masalan shartnoma boʻyicha koʻrsatilgan xizmat toʻgʻrisidagi hisobotni ham qabul qiladi.

• xarajatlar iqtisodiy jihatdan asosli va ishlab chiqarish faoliyati bilan bogʻliq boʻlishi kerak;
• har bir yirik modda shartnoma, yuk xati yoki dalolatnoma va hisobvaraq-faktura bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak;
• faoliyat bilan bogʻliq boʻlmagan xarajatlar xarajatlar tarkibiga kiritilmaydi — tekshiruvda koʻpincha aynan shu munozaraga sabab boʻladi.

Zaxiralar tannarxi va soliq hisobi

Buxgalteriya hisobi qoidalariga koʻra zaxiralar tannarxiga kiritilgan xarajatlar shu zaxiralar tannarxi orqali xarajatga oʻtadi, yaʼni mahsulot sotilganda, xomashyo sotib olingan paytda emas (305-modda). Shu sababli tugallanmagan ishlab chiqarish va omborda qolgan tayyor mahsulot joriy davrning soliq bazasini kamaytirmaydi.

Buxgalteriya hisobida xarajatni tan olish qoidalari kodeksdan farq qilsa, soliq uchun kodeksdagi tartib qoʻllanadi. Amalda bu buxgalteriya tannarxi va soliq xarajatlari farq qilishi mumkinligini bildiradi, farqni esa hisob siyosatida yoki soliq registrlarida alohida kuzatish kerak.

Uskuna va taʼmirlash

Soliq solish maqsadida asosiy vosita deb qiymati bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan oshadigan va ishlab chiqarishda oʻn ikki oydan ortiq xizmat qiladigan mol-mulk tan olinadi (306-modda). Soliq toʻlovchi hisob siyosatida pastroq qiymat chegarasini belgilashga haqli.

Bunday uskunaning qiymati bir yoʻla emas, amortizatsiya orqali xarajatga oʻtadi. Amortizatsiya qilinadigan aktivlarni taʼmirlash esa amalga oshirilgan davrda haqiqiy xarajatlar miqdorida xarajatga oʻtkaziladi (309-modda). Shuning uchun taʼmirlash va modernizatsiyani toʻgʻri ajratish muhim: birinchisi darhol xarajatga yoziladi, ikkinchisi aktiv qiymatini oshiradi.

QQS: kirish soligʻi qachon hisobga olinadi

QQS stavkasi umumiy qoidaga koʻra 12 foizni tashkil etadi (258-modda), soliq davri — oy (259-modda). Ishlab chiqaruvchi hisoblangan soligʻini olingan tovar va xizmatlar boʻyicha QQS summasiga kamaytiradi, agar 266-moddadagi shartlar bir vaqtning oʻzida bajarilgan boʻlsa. Asosiy amaliy shart: soliq summasi alohida ajratilgan hisobvaraq-faktura olingan va yetkazib beruvchi QQS toʻlovchisi sifatida roʻyxatdan oʻtgan.

Uskuna uchun alohida qoida: asosiy vositalar, jumladan oʻrnatiladigan uskuna sotib olinganda QQS toʻliq hajmda hisobga olinadi (266-modda). Hisobga olingan QQS foyda soligʻi boʻyicha xarajatga kiritilmaydi, amortizatsiya qilinadigan aktivlarni sotib olishda ham (305-modda).

• toʻlovdan oldin yetkazib beruvchini tekshiring: QQS toʻlovchisi maqomi va hisobvaraq-fakturaning toʻgʻriligi;
• yuqori xavfli toifaga kiritilgan hisobvaraq-fakturalar boʻyicha QQSni xaridor hisobga olmaydi (267-modda);
• soliqdan ozod qilingan mahsulot ishlab chiqarish uchun olingan tovar va xizmatlar boʻyicha QQS hisobga olinmaydi (267-modda) — aralash faoliyatda alohida hisob kerak.

Mahsulot eksporti: nol stavka va hujjatlar

Eksport bojxona rejimida olib chiqilgan tovarlarni sotish nol stavka boʻyicha soliqqa tortiladi (260-modda). Tasdiqlovchi hujjatlar 261-moddada keltirilgan; ular orasida shartnoma va yuk bojxona deklaratsiyasi bor.

Kirish QQSni hisobga olish uchun xorijiy xaridor toʻlovini tasdiqlovchi bank koʻchirmasi kerak (266-modda). Eksport xarajatlari boʻyicha soliq Oʻzbekiston bankidagi hisobvaraqlarga tushgan valyuta tushumi ulushida hisobga olinadi, intizomli soliq toʻlovchilar uchun esa tushum kelishidan qatʼi nazar. Toifa shartlarini kodeksning amaldagi tahriri boʻyicha tekshiring.

Tipik xatolar va harakatlar tartibi

Hisobot davridan oldin uch narsani solishtiring: tannarx birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlanganmi, QQS tegishli hisobvaraq-fakturalar boʻyicha hisobga olinganmi va eksport hujjatlari toʻliq toʻplanganmi.

• tasdiqlangan xarajat oʻrniga yuk xati va dalolatnomasiz xomashyoni hisobdan chiqarish;
• taʼmirlash va modernizatsiyani aralashtirish;
• soliqdan ozod qilingan va soliqqa tortiladigan mahsulot sotilganda QQS boʻyicha alohida hisobning yoʻqligi;
• QQS toʻlovchisi boʻlmagan yetkazib beruvchining hisobvaraq-fakturasi boʻyicha QQSni hisobga olish;
• toʻlov haqidagi bank koʻchirmasisiz eksport;
• hisob siyosatida asosiy vositalar qiymati chegarasining belgilanmaganligi.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Faraz qilaylik, korxona QQSsiz 1 000 000 shartli birlik miqdorida mahsulot sotdi. 12 % stavka boʻyicha hisoblangan QQS — 120 000. Toʻgʻri hisobvaraq-fakturali xomashyo, energiya va xizmatlar boʻyicha kirish QQS — 80 000. Oy uchun toʻlanadigan summa — 40 000. Agar hisobvaraq-fakturalarning bir qismi 267-moddaga tushsa, ular boʻyicha kirish QQS hisobga olinmaydi va toʻlov oshadi. Bu namuna, aniq kompaniya uchun hisob-kitob emas.