Ishlab chiqarish korxonasi due diligence: tannarx, tugallanmagan ishlab chiqarish, asosiy vositalar

Tannarx: nimalardan iborat va nimalar ortiqcha kiritilgan

Kompaniya tannarxni qanday hisoblashini aniqlashdan boshlang. Oʻzi ishlab chiqargan mahsulot uchun tovar-moddiy zaxiralar hisobi standarti uning ishlab chiqarish tannarxini tan oladi (4-son BHMSning 34-bandi). Xarajatlar tarkibi iqtisodiy elementlar boʻyicha berilgan: moddiy xarajatlar, mehnatga haq toʻlash xarajatlari, ishlab chiqarishga moʻljallangan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi hamda ishlab chiqarish xususiyatiga ega boshqa xarajatlar (35-band).

Xaridor uchun asosiy savol — tannarxga ortiqcha moddalar kirib qolmaganmi. Realizatsiya xarajatlari, tashkilotni boshqarish boʻyicha umumiy (maʼmuriy) xarajatlar, boshqa operatsion xarajatlar, moliyaviy faoliyat xarajatlari va favqulodda zararlar mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritilmaydi (36-band). Agar savdo yoki maʼmuriy xarajatlar tannarx ichiga «yashirilgan» boʻlsa, tayyor mahsulot qoldigʻi oshirib koʻrsatilgan, joriy davr foydasi esa sunʼiy ravishda kattalashgan boʻladi.

• asosiy mahsulot turlari boʻyicha soʻnggi davrlar kalkulyatsiyalari va xarajat moddalarining izohi;
• kalkulyatsiya usuli: oddiy, meʼyoriy, buyurtmali yoki bosqichli (37-band) — u haqiqiy texnologik jarayonga mos kelishi kerak;
• bilvosita xarajatlarni mahsulot turlari oʻrtasida taqsimlash: taqsimlash bazasi va uning davrdan davrga oʻzgarmasligi;
• tannarxni sex maʼlumotlari bilan solishtirish: xomashyo sarfi meʼyorlari, yaroqli mahsulot chiqishi, brak va qaytariladigan chiqindilar;
• qiymatni aniqlashning yagona usuli: zaxiralar guruhi boʻyicha hisobot yili davomida qiymatni aniqlashning faqat bitta usuli qoʻllanadi (63-band).

Tugallanmagan ishlab chiqarish: eng «yumshoq» modda

TIC kompaniyaning ichida baholanadi va tashqi hujjatlar bilan tasdiqlanmaydi, shuning uchun oshirib koʻrsatish koʻpincha aynan shu yerda topiladi. Tamoyil kalkulyatsiya usuliga bogʻliq. Buyurtmali usulda barcha xarajatlar buyurtma yakunlanguncha tugallanmagan ishlab chiqarish hisoblanadi (40-band). Bosqichli usulda bosqich tannarxi oldingi bosqichlar xarajatlarini ham oʻz ichiga olishi mumkin, shunda bitta bosqichdagi xato keyingilariga oʻtadi (41-band).

Nimani tekshirish: oxirgi hisobot sanasi boʻyicha TIC inventarizatsiya dalolatnomalari, buyurtmalarning «qotib qolgan» muddatlari, xarajat qoldigʻi bilan toʻxtatilgan yoki bekor qilingan buyurtmalar, shuningdek TICda uzoq vaqt oldin tugallangan ishlar turibdimi. Buxgalteriya hisobi maʼlumotlarining toʻgʻriligi aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish bilan tasdiqlanadi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 16-moddasi), shuning uchun nafaqat yillik, balki oraliq sanalar uchun ham dalolatnomalarni soʻrang, tanlab qayta sanashni esa shartnoma imzolanishidan oldin oʻzingiz oʻtkazing.

• TIC yoshi buyurtmalar va bosqichlar boʻyicha: bir ishlab chiqarish siklidan koʻproq oldin ishga tushirilgani;
• uzilgan va bekor qilingan buyurtmalar boʻyicha xarajat qoldiqlari;
• TICning miqdoriy maʼlumotlari texnologik xaritalar va sex yuklamasiga mosligi;
• 4-son BHMSning 36-bandiga koʻra tannarxga kirmaydigan xarajatlar TICga tushmaganini nazorat qilish.

Xomashyo va tayyor mahsulot zaxiralari: baholash va qayta baholash

Zaxiralar, agar realizatsiya qilishning sof qiymati tannarxdan past boʻlsa, realizatsiya qilishning sof qiymati boʻyicha aks ettiriladi (4-son BHMSning 49-bandi), arzonlashish summasi esa u yuzaga kelgan hisobot davri xarajatlariga kiritiladi (56-band). Tayyor mahsulot uchun bu shuni anglatadi: sotilmay qolgan partiyalar, ishlab chiqarishdan olingan modellar va nokondision mahsulot haqiqatda sotish mumkin boʻlgan narxda turishi kerak. Xomashyo uchun istisno bor: ishlab chiqarishda foydalaniladigan xomashyo va materiallar, agar ulardan tayyorlangan mahsulot joriy qiymatda sotilsa, tannarxdan past qilib arzonlashtirilmaydi (55-band). Shuning uchun xomashyoni qayta baholashni tayyor mahsulot marjasi bilan birga baholang.

Yozib chiqarish usuli va uning izchilligini ham tekshiring: oʻrtacha tortilgan yoki FIFO yil davomida bir xil qoʻllanishi kerak (63-band).

Asosiy vositalar: uskuna bormi va u qancha turadi

Zavod uchun uskuna qiymatning asosiy qismi, shuning uchun birinchi navbatda jismoniy koʻrik oʻtkaziladi. Asosiy vositalar inventarizatsiyasi ikki yilda kamida bir marta oʻtkaziladi (5-son BHMSning 59-bandi). Reyestrni sexlardagi haqiqiy mavjudlik, inventar va seriya raqamlari bilan solishtiring. Inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha asosiy vositalar boshqa operatsion daromadlar sifatida aks ettiriladi (60-band) — bu hisob toʻliq yuritilmaganidan darak beradi.

Keyin — qiymat. Boshlangʻich qiymat xarid qilish qiymatini va xarid bilan bogʻliq barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi (13-band). Kapital qoʻyilmalar obyektning boshlangʻich qiymatini faqat undan foydalanishdan kelgusidagi iqtisodiy naf oshgandagina oshiradi, qolgan xarajatlar davr xarajatlari sifatida tan olinadi (25-band). Odatiy xato — joriy taʼmirni kapitallashtirish: uskuna qiymati oshadi, foyda esa oshirib koʻrsatiladi. Teskarisi ham bor: ishlab chiqarishdagi asosiy vositalarni taʼmirlash xarajatlari boshqaruv xarajatlariga emas, mahsulot ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladi (50-band).

Amortizatsiyani alohida oʻrganing. Amortizatsiya usuli hisob siyosatida majburiy tartibda aks ettiriladi (45-band); siyosatni amaliyot bilan solishtiring. Amortizatsiya foydali xizmat muddati davomida toʻxtatilmaydi, konservatsiya va reja boʻyicha toʻliq toʻxtatib qayta qurish holatlari bundan mustasno (35-band), konservatsiyaga oʻtkazilgan va toʻliq amortizatsiyalangan obyektlar esa amortizatsiya qilinmaydi (38-band). Toʻliq amortizatsiyalangan dastgoh hisobda deyarli nol turishi, ammo ishlashda davom etishi mumkin, katta qoldiq qiymatli uskuna esa boʻsh turishi mumkin. Buxgalteriya qoldiq qiymatini emas, ishlab chiqarishga yaroqliligini va bozor narxini baholang.

• asosiy vositalar reyestri sexlardagi haqiqiy mavjudlik va olib kirish hujjatlariga qarshi;
• toʻliq amortizatsiyalangan, ammo ishlayotgan uskuna ulushi: almashtirish uchun sarmoya kerak boʻladi;
• boʻsh turgan va konservatsiyadagi liniyalar: bitimdan keyin ular kimga va nima uchun kerak;
• lizingdagi, garovdagi va yetkazib beruvchilar shartnomalari boʻyicha uskuna: u «erkin» aktivlarga kirmaydi.

Soliq xavfi va narxni tuzatishning shartli misoli

Soliq kodeksi javobgarlikka tortish muddatini belgilaydi: daʼvo muddati oʻtgan boʻlsa, shaxs javobgarlikka tortilmaydi, yaʼni uch yil oʻtgan boʻlsa (217-modda). Bu tekshiruv chuqurligini belgilaydi: ochiq qolgan davr — soʻnggi uch yil. Soliq toʻlamaslik uchun asosiy jarima — toʻlanmagan soliq summasining yigirma foizi miqdoridagi jarima (224-modda), unga soliqning oʻzi qoʻshiladi. Ishlab chiqarish uchun odatiy xavf joylari — hujjatsiz xarajatlar boʻyicha chegirmalar va tannarx tarkibining notoʻgʻriligi. Bu blok soliq due diligence maqolasida batafsil yoritilgan.

Endi shartli misol, haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas. Faraz qilaylik, sotuvchi korxonani zaxiralar va TIC bilan balans boʻyicha 5 000 mln deb baholadi. Tekshiruvda maʼlum boʻldi: TICda toʻxtatilgan buyurtmalar 400 mln, ishlab chiqarishdan olingan modellarning tayyor mahsuloti hisobda sotish narxidan 300 mln qimmat turibdi, qoldiq qiymati 250 mln boʻlgan uchta dastgoh sexda topilmadi. Tuzatish 400 + 300 + 250 = 950 mln boʻladi, yaʼni narx shu summaga yoki uning bir qismiga qayta koʻrib chiqiladi, agar tomonlar qoldiqning bir qismi sotilishini isbotlasa.

Darhol baholab boʻlmaydigan xavflarni, masalan yetarlicha tasdiqlanmagan xarajatlarni, tomonlar eskrou hisobvaraqda, oxirgi toʻlovning bir qismini ushlab qolish yoki shartnomadagi sotuvchi kafolatlari orqali yopishi mumkin.

Harakatlar tartibi va odatiy xatolar

Xaridor uchun ish tartibi:

• tekshiruv hajmini uch yoʻnalish boʻyicha aniqlash va koʻrikdan oldin hujjatlarni roʻyxat bilan soʻrash;
• kalkulyatsiyalar, zaxiralar, TIC va asosiy vositalar inventarizatsiya dalolatnomalari hamda hisob siyosatini olish;
• omborni, TICni qayta sanash va sexlarni koʻrikdan oʻtkazishni mustaqil mutaxassislar bilan bajarish;
• natijalarni hisob bilan solishtirish va topilmalar qiymat va foydani qanday oʻzgartirishini hisoblash;
• hisobotni rasmiylashtirish, narxni qayta hisoblash va sotuvchi kafolatlari hamda hisob-kitob tartibini shartnomada mustahkamlash.
• Odatiy xatolar: kalkulyatsiyaga sex bilan solishtirmasdan ishonish, TICni qayta sanamaslik, uskunani faqat reyestr boʻyicha koʻrish, dastgohlarni holatiga emas, qoldiq qiymatiga qarab baholash.