Oʻzbekistonda elektron hujjat aylanishi: shartnomalar, dalolatnomalar va operatorlar

Elektron hujjatning yuridik kuchi

Elektron hujjat — elektron shaklda qayd etilgan, elektron raqamli imzo (ERI) bilan tasdiqlangan va uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan rekvizitlarga ega axborot (611-II-son Qonunning 5-moddasi). Bunday hujjat qogʻozdagi hujjatga tenglashtiriladi va u bilan bir xil yuridik kuchga ega (7-modda). Haqiqiyligi tasdiqlanganda har bir aynan bir xil nusxa asl nusxa hisoblanadi (8-modda).

ERI qoʻlda qoʻyilgan imzoga teng kuchli boʻladi, agar bir vaqtda: imzoning haqiqiyligi tasdiqlangan boʻlsa, kalit sertifikati tekshirish yoki imzolash paytida amal qilsa, imzo sertifikatda koʻrsatilgan maqsadlarda ishlatilsa («Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida»gi 12.10.2022 yildagi OʻRQ-793-son Qonunning 4-moddasi). Yuridik shaxsning ERIsi bilan tasdiqlangan hujjat xuddi shu shartlarda muhr bosilgan qogʻoz hujjatga tenglashtiriladi.

Majburiy rekvizitlar

611-II-son Qonunning 6-moddasi elektron hujjatning majburiy rekvizitlarini belgilaydi:

• elektron raqamli imzo;
• joʻnatuvchi yuridik shaxsning nomi yoki jismoniy shaxsning F.I.Sh.;
• joʻnatuvchining pochta va elektron manzili;
• hujjat yaratilgan sana.

Elektron shaklda shartnomalar va birlamchi hujjatlar

• Yozma shartnomani elektron aloqa orqali hujjatlar almashish yoʻli bilan tuzish mumkin, agar u hujjat shartnoma tarafidan kelganini ishonchli aniqlash imkonini bersa (FKning 366-moddasi).
• Agar taraflar muayyan shakl haqida kelishgan boʻlsa, shartnoma faqat unga shu shakl berilgandan keyin tuzilgan hisoblanadi (FKning 366-moddasi) — elektron hujjat almashish tartibini shartnomada bevosita yozib qoʻygan maʼqul.
• Birlamchi hisob hujjatlari — dalolatnomalar, yuk xatlari — elektron hujjat koʻrinishida tuzilishi va taqdim etilishi mumkin («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 14-moddasi); hisob registrlari ham elektron hujjat koʻrinishida yuritilishi mumkin (15-modda).
• Hisobvaraq-faktura, qoida tariqasida, elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda rasmiylashtiriladi (SKning 47-moddasi).
• Qonunchilik yoki ishtirokchilar kelishuvi qoʻshimcha rekvizitlarni belgilashi mumkin (611-II-son Qonunning 6-moddasi) — masalan, dalolatnoma tegishli boʻlgan shartnoma raqami.

EDO operatorlari va kalitlarni roʻyxatga olish markazlari

Qonunda EDO operatori axborot vositachisi deb ataladi: bu shartnoma asosida elektron hujjatlar aylanishi bilan bogʻliq xizmatlar koʻrsatadigan yuridik yoki jismoniy shaxs. Vositachi, ishtirokchilar bilan shartnomada boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, hujjatlar mazmunini yoki ulardan foydalanish tartibini oʻzgartirishga haqli emas (611-II-son Qonunning 13-moddasi). Hujjatni joʻnatuvchining oʻzi yoki uning axborot vositachisi joʻnatgan boʻlsa, u joʻnatilgan hisoblanadi (14-modda).

ERI kalitlarini roʻyxatga olish markazlari beradi; ular amaldagi, toʻxtatilgan va bekor qilingan sertifikatlar haqidagi maʼlumotlarga erkin kirish imkoniyati bilan sertifikatlar reyestrini yuritadi va murojaat boʻyicha imzo haqiqiyligini tasdiqlaydi (OʻRQ-793-son Qonunning 20-moddasi). Xorijiy davlatlar sertifikatlari xalqaro shartnomalar boʻyicha yoki Ishonchli uchinchi tomon xizmati orqali tan olinadi (28-modda) — bu norezidentlar bilan shartnomalar uchun muhim.

Kompaniyaning ERI kaliti: kim javob beradi

• Agar kalit egasi yuridik shaxs boʻlsa, yopiq kalitdan foydalanish uchun uning rahbari javobgar (OʻRQ-793-son Qonunning 27-moddasi).
• Mehnat shartnomasi bekor qilinganda rahbar ERI kalitini belgilangan tartibda topshiradi; yangi rahbar yuridik shaxs kalitini oladi va bulutli saqlashda autentifikatsiya omillarini oʻzgartiradi.
• Kalitdan boshqa shaxslar foydalanayotgani yoki kirish rejimi buzilgani aniqlansa, egasi roʻyxatga olish markazini darhol xabardor qilishi shart.
• Sertifikat muddatini uzaytirish soʻrovi uning amal qilish muddati tugashidan kamida ikki hafta oldin yuboriladi (27-modda).
• Roʻyxatga olish markazida kalitlarni bulutli saqlash kamida ikki omilli autentifikatsiya bilan amalga oshiriladi (5-modda).

Elektron hujjatlarni saqlash

Elektron hujjatlar EDO ishtirokchilari tomonidan belgilangan tartibda saqlanadi; saqlashda ularga kirish va qogʻozdagi nusxasini olish imkoniyati taʼminlanishi kerak. Saqlash muddati xuddi shu maqsaddagi qogʻoz hujjat uchun belgilangan muddatdan kam boʻlmasligi lozim (611-II-son Qonunning 16-moddasi).

Birlamchi hujjatlar, registrlar va hisobotlar qonunchilikda belgilangan muddatlarda, lekin hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanadi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 29-moddasi). Soliq tekshiruvida inspektor talabiga koʻra kompaniya elektron hisob hujjatlarining qogʻozdagi nusxalarini taqdim etishi shart, elektron hisobvaraq-fakturalar tizimida roʻyxatdan oʻtgan hisobvaraq-fakturalar bundan mustasno (SKning 146-moddasi).

EDOga qanday oʻtish: harakatlar tartibi

• EDO operatorini tanlash va u bilan shartnoma tuzish, hujjatlarni kim saqlashi va ularni qanday yuklab olish mumkinligini tekshirish;
• kompaniya va vakolatli xodimlar uchun ERI kalitlarini olish, sertifikatlarda koʻrsatilgan maqsadlarni tekshirish;
• kontragentlar bilan shartnomalarga elektron hujjat almashish shartini qoʻshish;
• hisob siyosatida elektron birlamchi hujjatlar roʻyxati va ularni saqlash tartibini belgilash;
• hisobot yilidan keyin kamida besh yil muddatga yuklab olinadigan arxivni sozlash.