Chegirilmaydigan xarajatlar: foyda soligʻi boʻyicha roʻyxat va misollar

Avval — 305-moddaning umumiy testi

Xarajat 317-moddada boʻlmasa ham, uni faqat ikki shart bajarilganda chegirish mumkin: u asoslangan va hujjat bilan tasdiqlangan. Asoslangan deb pul shaklida baholangan iqtisodiy jihatdan oqlangan xarajatlar tan olinadi; xarajat daromad olishga qaratilgan faoliyat uchun qilingan boʻlsa, biznesni saqlash yoki rivojlantirish uchun zarur boʻlib, aloqasi aniq asoslangan boʻlsa yoki qonunchilikdan kelib chiqsa, iqtisodiy jihatdan oqlangan hisoblanadi (305-modda).

Hujjat bilan tasdiqlash — Oʻzbekiston qonunchiligiga koʻra, xarajat qilingan xorijiy davlat qoidalariga koʻra yoki boshqa shaklda, masalan, xizmat safari haqidagi buyruq, yoʻl hujjatlari, koʻrsatilgan xizmat haqidagi hisobot bilan rasmiylashtirilgan hujjatlar.

• Hisobga olinadigan QQS xarajat sifatida tan olinmaydi, shu jumladan amortizatsiyalanadigan aktivlarni xarid qilishda ham (314-moddadagi holatlar bundan mustasno).
• Buxgalteriya hisobida aktiv va majburiyatlar qiymati oʻzgarishi munosabati bilan aks ettirilgan xarajatlar, haqiqatda toʻlanganlaridan tashqari, xarajat hisoblanmaydi.
• Uzoq muddatli aktivlar va zaxiralar qiymatiga kiritiladigan xarajatlar amortizatsiya va tannarx orqali hisobdan chiqariladi.

Xodimlar va jismoniy shaxslarga xarajatlar

• Xodimlar va boshqa jismoniy shaxslarning 376-modda boʻyicha moddiy naf tarzidagi daromadlari (317-moddaning 3-bandi), xodimlar va ularning yaqin qarindoshlariga madaniy-ommaviy va konsert-tomosha tadbirlariga realizatsiyadan olingan daromadning 0,5 foizigacha miqdorda chiptalar bundan mustasno.
• Dala taʼminoti va xodimning shaxsiy avtomobilidan foydalanganlik uchun belgilangan normalardan ortiq kompensatsiya (4-band).
• Pensiyalarga ustamalar va qoʻshimcha toʻlovlar (5-band).
• 377-moddadagi moddiy yordamning ayrim turlari (6-band).
• Tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan tadbirlar: sogʻliqni saqlash, sport, madaniyat, dam olishni tashkil etish — agar ularni oʻtkazish majburiyati qonun bilan yuklanmagan boʻlsa (13-band).
• Kasaba uyushmasi qoʻmitalariga yordam (14-band).
• Boshqa shaxslar foydasiga ixtiyoriy sugʻurta badallari (25-band).

Sanksiyalar, soliqlar va qarz xarajatlari

• Byudjet tizimiga toʻlanadigan penya, jarima va boshqa sanksiyalar (19-band).
• Soliq tekshiruvlari natijalari boʻyicha qoʻshimcha hisoblangan soliq va yigʻimlar (12-band) hamda boshqa shaxslar uchun toʻlangan soliqlar (11-band).
• Xoʻjalik shartnomalari shartlarini buzganlik uchun toʻlangan yoki tan olingan jarima, penya va boshqa sanksiyalar (36-band).
• Muddati oʻtgan va kechiktirilgan kreditlar boʻyicha shartnomada muddatli qarz uchun nazarda tutilgan stavkalardan ortiq foizlar (35-band).
• 310-modda boʻyicha xarajat deb tan olinadigan summalardan ortiq foizlar va ayrim xarajatlar (26-band).
• Hisoblangan dividendlar (24-band).

Mol-mulk, zaxiralar va yoʻqotishlar

• Tabiiy kamayish normalaridan ortiq tovar yoʻqotishlari — vakolatli organ belgilagan, ular boʻlmaganda soliq toʻlovchining oʻzi belgilagan normalar (1-band).
• Aybdorlari aniqlanmagan yoki zararni ular hisobidan qoplab boʻlmaydigan oʻgʻirlik va kamomaddan zararlar (10-band).
• Yaroqsizlik sababli TMBni hisobdan chiqarishdan zararlar — saqlash muddati oʻtishi, jismoniy yoki maʼnaviy eskirish; istisno — favqulodda holatlar: tabiiy ofat, yongʻin, avariya, YTH (34-band).
• Mol-mulkni qiymatini tushirish (qadrsizlanish) summalari (31-band).
• Amortizatsiyalanadigan aktivlar qiymatiga kiritiladigan xarid, qurilish, montaj, modernizatsiya xarajatlari — ular amortizatsiya orqali chegiriladi (20-band).
• Bepul berilgan mol-mulk va xizmatlar qiymati, shu jumladan bunday berish boʻyicha QQS, Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qarori bilan berish bundan mustasno (27-band).

Xayriya, «maqsadsiz» va munozarali xarajatlar

• Xayriya yordami (7-band), homiylik, yolgʻiz keksalar va parvarishga muhtoj nogironligi boʻlgan shaxslarga homiylik, oʻquv-tarbiya muassasalari, yetim bolalar va ota-ona qaramogʻisiz qolgan bolalarga yordam, shuningdek Bolalarni qoʻllab-quvvatlash jamoat fondiga xayriya qilingan mablagʻlar bundan mustasno.
• Binolarni umumiy ovqatlanish korxonalari va boshqa uchinchi tashkilotlarga bepul berish va ularning kommunal xizmatlari uchun toʻlash (2-band).
• Mahsulot ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlmagan xizmatlar — shahar va qishloqlarni obodonlashtirish, qishloq xoʻjaligiga yordam (15-band).
• Qonun majburiy qilmagan, daromad olishga qaratilgan faoliyat bilan bogʻliq boʻlmagan xarajatlar (18-band) va soliqqa tortilmaydigan daromadlar bilan bogʻliq xarajatlar (16-band).
• Haqiqiy yetkazib berish yoki xizmat koʻrsatishsiz operatsiyalar boʻyicha xarajatlar — agar bu soliq toʻlovchi koʻrsatilgan holda qonuniy kuchga kirgan sud qarori bilan aniqlangan boʻlsa (17-band).
• Notijorat va xalqaro tashkilotlarga badallar, agar ularni toʻlash qonunchilikda nazarda tutilmagan va faoliyat yoki zarur xizmatlarni olish sharti boʻlmasa (29-band).
• Normalanadigan xarajatlarning normadan oshgan qismi (22-band) va boʻlimda nazarda tutilmagan zaxiralarga ajratmalar, 315, 316 va 326-moddalar doirasidagi zaxiralar bundan mustasno (23-band).

Roʻyxat bilan amalda qanday ishlash kerak

Chegirilmaydigan xarajatlar buxgalteriya hisobidan yoʻqolmaydi — ular moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda qoladi, lekin soliq hisob-kitobida bazaga qoʻshiladi. Shuning uchun alohida registr yuritish qulay: xarajat schyoti, 317-modda bandi, davr uchun summa. Misol: kompaniya yetkazib beruvchidan shartnoma boʻyicha neustoyka oldi va oʻzi xaridorga kechiktirganlik uchun jarima toʻladi — toʻlangan jarima 36-band boʻyicha bazani kamaytirmaydi, garchi buxgalteriyada bu davr xarajati boʻlsa ham.

• Xarajat schyotlari aylanmalarini koʻrib chiqing va 1–36-bandlarga tushadigan summalarni belgilang.
• Normalarni tekshiring: tabiiy kamayish, shaxsiy transport, normalanadigan xarajatlar.
• Istisnolar uchun hujjatlarni toʻplang — masalan, buzilgan zaxiralarni hisobdan chiqarish uchun favqulodda holatlar dalolatnomalari.
• Deklaratsiyadagi tuzatishni registr bilan solishtiring — kameral tekshiruvda inspektor birinchi navbatda shuni koʻradi.