Biznesni maydalash: soliq organi qanday aniqlaydi va nimaga olib keladi

Biznes nega maydalanadi va nimasi xavfli

Sxema mantigʻi oddiy: daromad belgilangan chegaradan oshmaguncha kompaniya QQS va foyda soligʻi oʻrniga aylanmadan olinadigan soliqni qoʻllashga haqli. Chegara oshsa, teskari oʻtish yuz beradi: soliq davrida yalpi daromadi bir milliard soʻmdan oshgan soliq toʻlovchilar shu summaga yetgan kundan boshlab QQS va foyda soligʻini toʻlashga oʻtadi (462-modda). Maydalash — tushumni bir necha shaxs oʻrtasida «boʻlib», shu oʻtishdan qochishga urinish.

Xavf shundaki, chegara muayyan soliq toʻlovchiga tegishli, Soliq kodeksi esa iqtisodiy mohiyatga qarashni talab qiladi. Bir nechta firma amalda bitta biznesni yuritsa, soliq organi ularda yagona faoliyatni koʻrib, tushum bitta shaxsga tegishli boʻlgandek soliqlarni qayta hisoblashga haqli.

Sxemani baholashda Soliq kodeksining qaysi normalari asos boʻladi

Birinchi norma — mazmunning shakldan ustunligi. Barcha bitimlar va iqtisodiy munosabatlar rasmiylashtirish usuli yoki shartnoma nomidan qatʼi nazar, ularning haqiqiy iqtisodiy mazmunidan kelib chiqib hisobga olinadi. Rasmiylashtirish mazmunga mos kelmasa, soliq organlari bitimning yuridik tavsifini, soliq toʻlovchining maqomini va uning iqtisodiy faoliyati xususiyatini oʻzgartirishga haqli (14-modda).

Ikkinchisi — huquqni suiisteʼmol qilish. Bu yagona yoki asosiy maqsadi soliqlarni toʻlamaslik yoki kamaytirish orqali asossiz soliq imtiyozi olish boʻlgan operatsiyalar yoki ularning izchilligi. Bunday hollarda soliq organlari ayrim operatsiyalarni hisobga olmaslikka va soliq summalarini tuzatishga haqli. Suiisteʼmol holatini soliq organlari aniqlaydi, soliq toʻlovchi rozi boʻlmasa — soliq organlarining daʼvosi boʻyicha sud (14-modda).

Uchinchisi — soxta (niqoblangan) bitimlar: ular soliqqa tortish maqsadida hisobga olinmaydi, boshqa bitimlarni yashirsa, haqiqiy bitimlarning iqtisodiy mazmuni olinadi (14-modda). Bir egaga tegishli ikki firma oʻrtasida haqiqiy xizmat yoʻq «xizmat shartnomasi» aynan shu qoidaga tushadi.

Oʻzaro bogʻliq shaxslar: soliq organi birinchi navbatda nimaga qaraydi

Soliq kodeksining 37-moddasi soliqqa tortish maqsadida oʻzaro bogʻliqlik asoslarini sanab oʻtadi. Maydalash uchun ulardan bir nechtasi muhim:

Oʻzaro bogʻliqlikning oʻzi taqiqlanmagan va qonunbuzarlik emas. Xavfli holat — umumiy egalar yoki direktor bilan birga turli shaxslarga sunʼiy ravishda boʻlib yuborilgan yagona biznes-jarayon.

• bir shaxsning boshqasida 20 foizdan ortiq ishtirok etishi, shuningdek bir xil shaxsning bir nechta kompaniyaning har birida 20 foizdan ortiq ishtirok etishi;
• bir shaxs bir nechta kompaniyada yakka tartibdagi ijro etuvchi organ (direktor) vazifasini bajarishi;
• qarindoshlik: jismoniy shaxs, uning turmush oʻrtogʻi, ota-onasi, farzandlari, aka-ukalari va opa-singillari oʻzaro bogʻliq hisoblanadi, ularning kompaniyadagi ulushlari hisoblashda qoʻshiladi.

Maydalashning tipik belgilari

Soliq organlari bitta belgini emas, faktlar yigʻindisini baholaydi. Amalda bir vaqtda bir nechta holat mos kelsa, xavf oshadi:

• bir nechta firmada faoliyat turi va mijozlar doirasi bir xil, hujjatlarda esa ular «bogʻliq emas»;
• umumiy taʼsischilar, direktor, buxgalter, ombor, ofis, sayt, nazorat-kassa mashinalari, bank rekvizitlari yoki aslida barcha firmalar uchun ishlaydigan xodimlar;
• har bir firmaning tushumi doimiy ravishda chegaradan sal pastda turadi, unga yaqinlashganda esa yangisi ochiladi;
• haqiqiy mazmuni yoʻq guruh ichidagi shartnomalar: ijara, xizmatlar, iqtisodiy mantiqsiz narxdagi yetkazib berish;
• bir xil aktivlar (transport, uskuna, bino) rasmiylashtirilmagan holda barcha firmalar tomonidan foydalaniladi;
• mijozlar guruhni bitta kompaniya deb qabul qiladi: umumiy brend, telefon, shartnoma bittasi bilan tuziladi, toʻlov boshqasiga qilinadi.

Oqibatlari: qayta hisoblash va jarimalar

Kodeksda foyda soligʻi boʻyicha stavkani pasaytirish imtiyozi ayrim holatlarda tatbiq etilmasligi alohida koʻrsatilgan: tovarlar (xizmatlar) realizatsiyasidan daromadlarni imtiyozdan foydalanish uchun ikki va undan ortiq tadbirkorlik subyekti oʻrtasida boʻlish (maydalash) holatlari aniqlansa (337-modda). Bu qonun chiqaruvchi maydalashni alohida muammo deb bilishini koʻrsatadi.

Sxema maydalash deb topilsa, odatdagi oqibat — soliqlarni daromad bir shaxsga tegishli boʻlgandek qoʻshimcha hisoblash (yaʼni aylanma soligʻi oʻrniga QQS va foyda soligʻi), penya va jarima. Soliqni notoʻgʻri hisoblash natijasida toʻlamaslik yoki toʻliq toʻlamaslik uchun jarima toʻlanmagan soliq summasining yigirma foizini tashkil etadi (224-modda). Agar soliq organi harakatlarni soliq bazasini yashirish (kamaytirish) deb baholasa, jarima yashirilgan (kamaytirilgan) soliq bazasi summasining yigirma foizi, bu summadan esa soliqlar ham hisoblanadi (223-modda).

Shartli raqamlardagi misol (amaliyotdan emas). Biznes haqiqatda yiliga 2,4 mlrd soʻmlik sotuv qiladi va umumiy direktor, ombor va mijozlarga ega har biri 0,8 mlrd soʻmlik uchta firmaga rasmiylashtirilgan. Soliq organi buni bitta biznes deb hisoblasa, yalpi daromad bir milliard soʻmlik chegaradan oshadi, soliqlar esa tekshirilayotgan butun davr uchun QQS va foyda soligʻi rejimi boʻyicha qayta hisoblanadi — jarima va penya bilan birga. Aniq miqdor stavkalar, chegirmalar va davrga bogʻliq, shuning uchun bunday hisob-kitoblar muayyan kompaniya maʼlumotlari boʻyicha qilinadi.

Soliq toʻlovchi soliq organi bilan rozi boʻlmasa, nizoni sud hal qiladi, shu sababli har bir firmaning haqiqiyligini tasdiqlovchi hujjatlar muhim.

Biznesni qonuniy tarzda qanday boʻlish yoki tuzish mumkin

Boʻlishning oʻzi, agar soliqlarni kamaytirishdan boshqa tadbirkorlik maqsadi boʻlsa, joiz — masalan, turli xavfli yoʻnalishlar, alohida jamoalar, yoʻnalishlardan birida investor. Oldindan nimani tekshirish kerak:

• har bir yuridik shaxsda oʻz xodimlari, binosi, aktivlari, mijozlari, shartnomalari va bank hisobvarogʻi bor, boshqaruv kesishmaydi;
• guruh ichidagi bitimlar haqiqiy, hujjatlashtirilgan va asoslangan, narx bozordan uzilmagan;
• kontragentlarni tekshirish: Soliq kodeksi tegishli ehtiyotkorlikni koʻrsatishni, ishlab chiqarish bazasi va xodimlar mavjudligini tekshirishni talab qiladi (15-modda);
• QQS va foyda soligʻiga oʻtish stsenariysi oldindan hisoblangan: ochiq oʻtish koʻpincha nizo oqibatlaridan arzonroq boʻladi;
• hisob siyosati va hujjatlarda har bir shaxs nega tashkil etilgani yozilgan — bu tekshiruvda himoyaning asosi.

Sxema allaqachon ishlayotgan boʻlsa nima qilish kerak

Avval ichki audit oʻtkazing: egalar, direktorlar, aktivlar, shartnomalar va firmalar oʻrtasidagi pul oqimlari xaritasini tuzing, guruh boʻyicha yalpi daromadni hisoblang. Keyin qaysi aloqalarning tadbirkorlik asosi borligini, qaysilari sunʼiy koʻrinishini baholang. Xavf yuqori boʻlsa, soliq maslahatchisi bilan variantlarni muhokama qiling: faoliyatni birlashtirish, QQS va foyda soligʻiga ixtiyoriy oʻtish, tekshiruv boshlanishidan oldin aniqlashtirilgan hisobot topshirish. Aniqlashtirilgan hisobot oqibatlarni yumshatishga yordam beradi, ammo qaror muayyan holat holatlariga qarab qabul qilinadi.