Birlamchi hujjatlardagi xatolar: oqibatlari va tuzatish

Hujjatdagi xato nega soliq xavfiga aylanadi

Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun hisobni hujjat bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlaydi: xoʻjalik operatsiyalarini hisobga olish uchun asos birlamchi hisob hujjatlaridir. Soliq kodeksi bundan ham uzoqqa boradi: foyda soligʻi boʻyicha soliq bazasini aniqlashda daromad olishga bogʻliq xarajatlar chegiriladi, bunday xarajatlar deb esa asoslangan va hujjat bilan tasdiqlangan xarajatlar tan olinadi.

Tekshiruv mantigʻi shundan: lozim darajadagi hujjat yoʻq yoki unda nuqson bor — xarajat qabul qilinmasligi mumkin va soliq bazasi shu xarajat summasiga oshadi. QQS alohida masala: soliqni hisobga olish ham xaridor olgan hujjatga bogʻliq.

Hujjatda nima boʻlishi kerak va tuzgan shaxs nima uchun javobgar

Qonun birlamchi hujjatning majburiy rekvizitlarini sanab oʻtadi. Daʼvolarning eng koʻp sababi aynan ularning yoʻqligi:

• hujjatning nomi va raqami, tuzilgan sanasi va joyi;
• operatsiyaning nomi, mazmuni va miqdoriy oʻlchovi — natura va pul koʻrinishida;
• operatsiyani amalga oshirgan shaxslarning lavozimi va imzosi (familiyasi, ismi-sharifi bosh harflari yoki shaxsni aniqlash uchun boshqa rekvizitlar bilan);
• hisob subyektining nomi.

Xarajatlarni chegirishga va QQSni hisobga olishga taʼsiri

Foyda soligʻi uchun Soliq kodeksining 305-moddasidagi ikki soʻz muhim: xarajatlar asoslangan va hujjat bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak. Hujjat Oʻzbekiston qonunchiligiga muvofiq yoki boshqa joiz shaklda, masalan shartnoma boʻyicha koʻrsatilgan xizmat toʻgʻrisidagi hisobot koʻrinishida rasmiylashtirilishi lozim. Vakolatli shaxs imzosiz, sanasiz yoki mazmunsiz «xizmatlar koʻrsatildi» deb yozilgan dalolatnoma — tipik zaif joylar.

QQS uchun Soliq kodeksining 266-moddasi shart qoʻyadi: olingan tovarlar (xizmatlar) boʻyicha hisobvaraq-faktura yoki yetkazib beruvchining soliq alohida koʻrsatilgan boshqa hujjati olingan boʻlishi va yetkazib beruvchi soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi kerak. Hujjatning bu shartga mos kelmasligiga sabab boʻlgan xato soliqni hisobga olishni ham shubha ostiga qoʻyadi.

Qattiq holatlar ham bor. Tovarlarni haqiqatda joʻnatmasdan yoki xizmatlarni koʻrsatmasdan amalga oshirilgan operatsiyalar boʻyicha xarajatlar, agar bu holat qonuniy kuchga kirgan sud qarori bilan aniqlangan boʻlsa, chegirilmaydi. Byudjet tizimiga toʻlanishi lozim boʻlgan penya va jarimalar ham chegirilmaydi, shuning uchun xatolar uchun sanksiyalar soliq bazasini kamaytirmaydi.

Qanday tuzatish kerak: nima mumkin va nima mumkin emas

Qonun birlamchi hujjatlarga xoʻjalik operatsiyasi ishtirokchilari tasdiqlamagan tuzatishlar kiritishni taqiqlaydi. Bank va kassa pul hujjatlarida tuzatish va oʻchirishlarga umuman yoʻl qoʻyilmaydi. Taqiq hisob registrlariga ham tegishli: ularga tasdiqlanmagan tuzatishlar kiritish mumkin emas.

Amalda tartib quyidagicha:

• xatoni aniqlash va u qayerdaligini belgilash: rekvizitlarda, summada, operatsiya tavsifida yoki imzodami;
• dalolatnoma, yuk xati va shartnoma hujjatlari uchun — ikkala tomon imzolagan tuzatilgan hujjat yoki qoʻshimcha tuzish; bir tomonlama oʻchirish yoki yozib qoʻyish yaramaydi;
• elektron hisobvaraq-faktura uchun — yetkazib beruvchidan tuzatilgan yoki qoʻshimcha hisobvaraq-faktura soʻrash: qiymat, narx oʻzgarganda yoki miqdor aniqlashtirilganda sotuvchi uni chiqarishga majbur;
• kassa va bank hujjatlari uchun — tuzatmaslik, balki alohida operatsiya rasmiylashtirish;
• tuzatishni hisobda hisob siyosati va soliq hisobi qoidalari belgilagan davrda aks ettirish, asl va tuzatilgan hujjatni birga saqlash.

Kompaniyalarning odatiy xatolari

• tovar yoki xizmatni amalda qabul qilgan shaxs imzosisiz dalolatnoma yoki yuk xati;
• dalolatnomadagi tavsif shu qadar umumiyki, nima qilingani va qanday natija olingani tushunarsiz;
• hujjat sanasi real operatsiya va shartnomadagi sana bilan mos kelmaydi;
• hujjatda boshqa subyekt yoki kontragent rekvizitlari koʻrsatilgan, chunki maʼlumotlar tekshirilmagan;
• hujjat bir tomon tomonidan qoʻlda tuzatilgan va kontragent tasdiqlamagan;
• yetkazib beruvchi hisobvaraq-fakturani chiqarmagan yoki tuzatmagan, xaridor esa soliqni hisobga olgan.

Shartli misol

Misol shartli raqamlarda keltirilgan va haqiqiy kompaniyaga aloqador emas. Tashkilot soliqsiz 50 mln soʻmlik maslahat xizmatlarini oldi, dalolatnomani faqat ijrochi imzolagan, xizmat mazmuni unda bir jumla bilan tavsiflangan. Tekshiruvda hujjat yetarli emas deb topildi va 50 mln soʻmlik xarajat chegirmalarga qabul qilinmadi. Foyda soligʻi boʻyicha soliq bazasi aynan shu summaga oshadi, kamomadga esa oʻzi chegirilmaydigan sanksiyalar qoʻshiladi. Dalolatnomani ikkala tomon imzolagan va unga natija tavsifi bilan hisobot ilova qilingan boʻlsa, bahs boshqa isbot darajasida kechar edi.

Tekshiruvdan oldin nima qilish kerak

• yirik xarajatlar boʻyicha birlamchi hujjatlarni tanlab tekshirish: rekvizitlar, imzolar, sanalar, mazmun;
• QQS hisobga olingan hisobvaraq-fakturalarni reyestr va shartnomalar bilan solishtirish;
• kontragentlardan tuzatilgan hujjatlarni oldindan, aloqa bor paytda soʻrash;
• hisob siyosatida ichki nazorat va tuzatishlar tartibini mustahkamlash.