Barter operatsiyalari: hisob, QQS va foyda soligʻi

Qonun barterni qanday baholaydi

Fuqarolik kodeksi bunday shartnomani ayirboshlash shartnomasi deb ataydi: har bir tomon boshqa tomonning mulkiga bitta tovarni ikkinchisiga ayirboshlab topshirish majburiyatini oladi. Ayirboshlashga oldi-sotdi qoidalari qoʻllanadi, har bir tomon bir vaqtning oʻzida topshirayotgan narsasining sotuvchisi va qabul qilayotgan narsasining xaridori hisoblanadi.

Soliq kodeksi ham shu yoʻldan boradi: tovarlar yoki xizmatlarga boʻlgan mulk huquqini haq evaziga oʻtkazish yoki xizmatlarni haq evaziga koʻrsatish, jumladan ayirboshlash, realizatsiya hisoblanadi. Shuning uchun pul boʻlmasligi soliqlardan ozod qilmaydi: ayirboshlash ishtirokchilarining ikkalasi ham soliqqa tortiladigan realizatsiyani amalga oshiradi.

FKdan alohida qayd: davlat roʻyxatidan oʻtkaziladigan avtomototransport vositalarini ayirboshlash shartnomasi notarial tasdiqlanishi shart. Agar ayirboshlashda shunday texnika qatnashsa, bitim muddatlarida buni hisobga oling.

Ayirboshlash shartnomasini qanday rasmiylashtirish

Yaxshi barter shartnomasi keyinroq soliq organi yoki auditor beradigan savollarga javob beradi. Unda quyidagilarni koʻrsatish kamida lozim:

• har bir tomon nimani, qancha miqdorda va qaysi muddatda topshiradi;
• har bir ayirboshlash predmetining qiymati va u QQSni oʻz ichiga olish-olmasligi;
• ayirboshlash teng qiymatli boʻlmasa, qoʻshimcha toʻlov tartibi;
• mulk huquqining oʻtish lahzasi va topshirish tartibi (yuk xati, bajarilgan xizmatlar dalolatnomasi);
• topshirish va qabul qilish xarajatlarini kim koʻtarishi.

Teng qiymatlilik va qoʻshimcha toʻlov

Shartnomadan boshqacha tartib kelib chiqmasa, ayirboshlanayotgan tovarlar teng qiymatli deb hisoblanadi, topshirish va qabul qilish xarajatlarini esa tegishli majburiyatni bajarayotgan tomon koʻtaradi. Tovarlar teng qiymatli boʻlmasa, narxi pastroq tovarni topshiradigan tomon tovar yoki tovar-taqsimot hujjatlari topshirilgandan soʻng kechiktirmay narxlar farqini toʻlashi kerak, agar shartnomada boshqa tartib nazarda tutilmagan boʻlsa.

Topshirish muddatlari mos kelmasa, qarshi bajarish qoidalari qoʻllanadi: tovarni ikkinchi boʻlib topshirishi kerak tomon majburiyatini boshqa tomon tovarni topshirgandan keyin bajaradi. Qonun yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa, ayirboshlanayotgan tovarlarga mulk huquqi har ikkala tomon tovarlarni topshirish majburiyatini bajargandan soʻng bir vaqtda oʻtadi. Bu hisob uchun muhim: ikkinchi topshirish boʻlmaguncha «begona» tovar yuridik jihatdan sizniki emas, shuning uchun shartnomada oʻtish lahzasini aniq yozgan maʼqul.

Soliq bazasiga qaysi narx kiradi

QQS uchun tovarlarni (xizmatlarni) boshqa tovarlar (xizmatlar)ga ayirboshlab realizatsiya qilishda soliq bazasi bozor qiymatidan kelib chiqib aniqlanadi, tomonlar shartnomaga yozgan istalgan narxdan emas. Bozor qiymatini aniqlash tartibini Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan. Amaliy xulosa: bozor darajasini tasdiqlovchi hujjatlarni — prays-varaqlar, tijorat takliflari, pulga sotuvdagi narxlaringizni — saqlang.

Foyda soligʻi uchun ham shunga oʻxshash mantiq: natural shakldagi daromad va xarajatlar bitimning haqiqiy narxidan kelib chiqib hisobga olinadi. Biroq narx bozor narxidan farq qilib, bu soliq bazasini kamaytirsa yoki zararni oshirsa, soliq bazasi bozor narxlaridan kelib chiqib aniqlanadi.

QQS stavkasi umumiy qoidaga koʻra 12 foiz, agar nol stavkaga oid bobda boshqacha belgilanmagan boʻlsa. Shuningdek, boshqa tovarlar (xizmatlar)ga ayirboshlab berilgan aksizli tovarlar boʻyicha aksiz bazasi SKda nazarda tutilgan alohida tartibda aniqlanadi.

EHF va aylanma sanasi

Realizatsiya paytida hisobvaraq-faktura chiqarishga yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va oʻzini oʻzi band qilganlar majbur, u odatda elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda rasmiylashtiriladi. Barterda bu har bir tomon oʻzi joʻnatayotgan narsaga EHF chiqaradi degani — bitta «hisob-kitob» hujjati emas, ikkita qarama-qarshi hujjat.

Tovarlar boʻyicha aylanma sanasi — hisobvaraq-faktura chiqarilgan sana yoki, agar u hisobvaraq-faktura sanasidan oldin boʻlsa, joʻnatish (topshirish) sanasi. Xizmatlar boʻyicha aylanma sanasi — hisobvaraq-fakturani yoki xizmat koʻrsatilganini tasdiqlovchi boshqa hujjatni rasmiylashtirish (imzolash) sanasi. Shu sanalar QQSni qaysi davrda hisoblashingizni belgilaydi.

Kirim QQSni hisobga olish quyidagi shartlar bir vaqtda bajarilganda mumkin: tovarlar (xizmatlar) soliqqa tortiladigan faoliyatda ishlatiladi, soliq summasi alohida ajratilgan hisobvaraq-faktura yoki boshqa hujjat olingan va yetkazib beruvchi soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan. Barterda yetkazib beruvchi — sizning kontragentingiz, shuning uchun uning maqomini bitimgacha tekshiring.

Buxgalteriya hisobi: 2-son BHMS va asosiy vositalar

2-son BHMS boʻyicha tovarlarni sotish yoki xizmat koʻrsatishni boshqa tovarlar yoki xizmatlarga ayirboshlash (barter) daromad keltiradigan bitim sifatida qaraladi. Daromad olingan tovarlar yoki xizmatlarning joriy narxlardagi qiymati boʻyicha, oʻtkazilgan (olingan) pul mablagʻi summasiga tuzatilgan holda tan olinadi. Agar olinganini joriy narxlarda baholash imkoni boʻlmasa, daromad joʻnatilgan tovarlar yoki xizmatlar qiymati boʻyicha, xuddi shunday tuzatish bilan baholanadi. Qiymati teng yoki oʻxshash tovarga ayirboshlash esa daromad deb tan olinmaydi.

Asosiy vositalar ayirboshlansa, 5-son BHMS amal qiladi: olingan obyektning boshlangʻich qiymati topshirilgan obyektning qoldiq qiymatiga teng, qoʻshimcha toʻlov boʻlsa esa oʻtkazilgan (olingan) pul mablagʻi summasiga tuzatiladi.

Shartli misol

Shartli raqamlardagi misol. A kompaniya B kompaniyaga bozor narxi QQSsiz 100 mln soʻm boʻlgan tovar beradi, B esa A ga xuddi shu summaga xizmat koʻrsatadi. 12 foiz stavkadagi QQS 12 mln soʻm. Har bir tomon 100 mln soʻmga va yana 12 mln soʻm QQSga EHF chiqaradi, 12 mln soʻm QQS toʻlashga hisoblaydi va shartlar bajarilsa, olingan EHF boʻyicha 12 mln soʻmni hisobga oladi. Hisob-kitoblarda pul qatnashmaydi, ammo har bir tomonda soliq bazasi shakllangan. Agar A shartnomada tovar narxini 70 mln soʻmgacha pasaytirsa ham, QQS va foyda bazasi baribir bozor boʻyicha aniqlanadi.

Odatiy xatolar

Soliq organi va auditor koʻpincha quyidagilarni topadi:

• barter joʻnatilgan narsaga EHF chiqarilmasdan «oʻzaro hisob-kitob dalolatnomasi» bilan rasmiylashtirilgan;
• shartnomada narx ixtiyoriy, bozor darajasini tasdiqlovchi hujjat yoʻq;
• xizmatlar dalolatnomasiz qabul qilingan va aylanma sanasi aniqlanmagan;
• QQS hisobga olish EHF olinmasdan yoki QQS toʻlovchisi boʻlmagan kontragent boʻyicha daʼvo qilingan;
• teng qiymatli boʻlmagan ayirboshlashda qoʻshimcha toʻlov rasmiylashtirilmagan va hisobga olinmagan;
• norezident bilan ayirboshlash: daromadni pul shaklida emas yoki oʻzaro hisob-kitob orqali toʻlash soliq agentini soliqni hisoblangan summada byudjetga toʻlash majburiyatidan ozod qilmaydi.