Biznesni baholash va due diligence: farqi va oʻzaro bogʻliqligi

Baholash nima, due diligence nima

«Baholash faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonunga koʻra baholash faoliyati — baholash tashkilotining baholash obyektining qiymatini aniqlashga qaratilgan faoliyatidir. Baholash tashkiloti esa shunday faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxsdir. Obyekt faqat narsa emas, balki shaxsning mulkini tashkil etuvchi narsalar yigʻindisi, talab huquqlari, majburiyatlar (qarzlar) va intellektual mulk obyektlari ham boʻlishi mumkin.

Due diligence — maqsad-kompaniyani xaridor yoki investor uchun tekshirish. U boshqa savollarga javob beradi: tushum va foyda tasdiqlanganmi, yashirin qarzlar va soliq qoʻshimcha hisoblashlari yoʻqmi, aktivlar aslida kimniki, shartnomalarda qanday majburiyatlar bor. Qiymatning oʻzini due diligence aniqlamaydi.

Asosiy farqlar

• savol: baholash — «obyekt qancha turadi», due diligence — «kompaniya qanday holatda va unda qanday xavflar bor»;
• natija: qiymat va asoslash keltirilgan baholash hisoboti, moliya, soliqlar va shartnomalar boʻyicha xulosali hisobotga qarshi;
• ijrochi: baholashni baholash tashkiloti oʻtkazadi, due diligence — auditorlar, soliq va yuridik mutaxassislar jamoasi;
• asos: baholash baholash tashkiloti bilan tuzilgan shartnoma (yoki sud ajrimi) asosida oʻtkaziladi, due diligence esa tomonlar oʻzlari belgilaydigan tekshiruv shartnomasi asosida;
• tartibga solish: baholashning alohida qonuni va baholash standartlari bor, due diligence uchun — topshiriq shartlari va tomonlarning kelishuvi.

Qonun baholash haqida nima deydi

Qiymat turi maqsadga bogʻliq: baholash maqsadlariga qarab bozor qiymati yoki bozor qiymatidan farqli qiymat belgilanadi, qiymat turlarining xususiyatlarini esa baholash standartlari belgilaydi. Bozor qiymatidan farqli qiymat aniqlansa, hisobotda mezonlar va bozor qiymatidan chetga chiqish sabablari koʻrsatilishi kerak.

Natija baholash hisoboti bilan rasmiylashtiriladi. Undagi majburiy maʼlumotlar qatorida — baholash maqsadi va qiymat turi, obyekt tavsifi, qiymat aniqlangan sana, qoʻllanilgan standartlar va maʼlumotlar manbalari, shuningdek natijani qoʻllash chegaralari. Shu sababli hisobotdagi raqamni boshqa bitimga mexanik koʻchirib boʻlmaydi: uning oʻz maqsadi va oʻz sanasi bor.

Muzokaralar uchun muhim tafsilot: hisobotda koʻrsatilgan qiymat tavsiyaviy xarakterga ega. U tomonlarni shu narxda bitim tuzishga majbur qilmaydi. Baholash tashkilotining mukofot miqdori shartnoma bilan belgilanadi va obyekt qiymatining kattaligiga bogʻliq boʻlishi mumkin emas, shuning uchun «kerakli raqamni buyurtma qilish»ga qonun yoʻl qoʻymaydi.

Qaysi tartibda oʻtkazish kerak

Xaridor uchun odatiy ketma-ketlik: avval dastlabki baholash yoki narx boʻyicha moʻljal, keyin due diligence, soʻng uning natijalariga qarab narxni tuzatish. Boshqa tartib ham mumkin: agar baholash qonun yoki bank uchun kerak boʻlsa, uni tekshiruv bilan tozalangan maʼlumotlar asosida oʻtkazishadi.

Bogʻliqlik oddiy: due diligence baholashning dastlabki maʼlumotlarini oʻzgartiradigan holatlarni aniqlaydi — hisobga olinmagan qarzlar, soliq xavflari, tan olinmagan xarajatlar, oshirib koʻrsatilgan qoldiqlar. Tasdiqlanmagan hisobotga asoslangan baholash uning barcha xatolarini oʻzida saqlab qoladi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumotlari emas). Sotuvchi hisobotga tayanib baholashdan kelib chiqib 10 mlrd soʻm narx aytadi. Due diligence 1,2 mlrd soʻmlik soliq xavfi va taʼminotchi oldidagi 0,8 mlrd soʻmlik tan olinmagan qarzni koʻrsatadi. Xaridor narxni taxminan 2 mlrd soʻmga kamaytirishni yoki bu summani xavflar yopilguncha eskrou-hisobvaraqda ushlab turishni asosli ravishda soʻraydi. Baholash esa tuzatilgan maʼlumotlar asosida qayta koʻrib chiqiladi.

Baholash qonun boʻyicha qachon majburiy

Due diligence qonunda majburiy deb nomlanmagan — bu xaridor yoki investorning qarori. Baholash esa bir qator hollarda majburiy. «Baholash faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonunga koʻra, bitimga toʻliq yoki qisman davlatga tegishli obyektlar jalb qilinganda, jumladan xususiylashtirish, ishonchli boshqaruvga berish, ijaraga berish, garov, sotish va yuridik shaxslarning ustav fondlariga hissa sifatida berishda baholash zarur.

Obyekt qiymati boʻyicha nizo yuzaga kelganda ham baholash majburiy, xususan ipoteka kreditlashda, er-xotinlar mulkini boʻlishda va soliqlar hamda boshqa majburiy toʻlovlarning toʻgʻri toʻlanishi ustidan nazorat oʻtkazishda. Xususiy bitim boʻlsa va nizo boʻlmasa, bu modda boʻyicha baholash majburiyati vujudga kelmaydi, ammo bank, investor yoki hamkor oʻz qoidalariga koʻra uni talab qilishi mumkin.

Mustaqillik va tipik xatolar

Qonun, agar buyurtmachi baholash tashkilotining egasi yoki taʼsischisi boʻlsa, yoxud baholash tashkiloti yoki baholovchi baholash obyektida mulkiy manfaatga ega boʻlsa, baholashni oʻtkazishni aniq taqiqlaydi. Amalda due diligence uchun ham shunga oʻxshash mustaqillik talablari qoʻllanadi: tekshiruvchi bitim natijasidan manfaatdor boʻlmasligi kerak.

Eng koʻp uchraydigan xatolar:

• baholash hisobotini tekshiruv oʻrnini bosuvchi deb hisoblash: qiymat raqami hisob sifati va soliq xavflari haqida hech narsa demaydi;
• aksincha, due diligence dan narx kutish: tekshiruv xulosalar va tuzatishlar beradi, baholash qiymatini emas;
• yangi bitimda eski hisobotdan foydalanish, qiymat aniqlangan sana va baholash maqsadini eʼtiborsiz qoldirish;
• baholashni sotuvchining tekshirilmagan hisobotiga asoslab oʻtkazish;
• shartnomaga tekshiruv natijalariga koʻra narxni tuzatish mexanizmini kiritmaslik.