Due diligenceda boshqaruv va buxgalteriya hisoboti: sotuvchi raqamlarini qanday solishtirish

Boshqaruv hisoboti buxgalteriya hisobotidan nimasi bilan farq qiladi

Moliyaviy hisobot — tartibga solingan hujjat. «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun uni hisobot sanasidagi moliyaviy holat, moliyaviy natija va davr uchun pul oqimlari haqidagi tizimlashtirilgan maʼlumot sifatida belgilaydi, hisob registrlari esa ikkiyoqlama yozuv usulida yuritiladi. Boshqaruv hisobotida bunday doira yoʻq: kompaniya qaysi koʻrsatkichlarni, qanday kesimda va tushum hamda xarajatlarni qaysi tamoyil boʻyicha tan olishni oʻzi hal qiladi.

Shuning uchun farqning oʻzi buzilish emas. Boshqaruv hisobotini odatda egasining qarorlari uchun — loyihalar, filiallar, mahsulotlar boʻyicha tuzishadi, koʻpincha «kassa» mantiqiga yaqin. Buxgalteriya hisoboti standartlar va soliq qoidalariga boʻysunadi. Xaridorning vazifasi «toʻgʻri» hisobotni tanlash emas, farq nimadan tashkil topganini isbotlash va natijani mustaqil maʼlumotlar bilan — bank, birlamchi hujjatlar, elektron hisobvaraq-fakturalar bilan tasdiqlashdir.

Sotuvchidan nimalarni soʻrash kerak

Solishtirish uchun bir xil davrlar boʻyicha taqqoslanadigan maʼlumotlar kerak:

• boshqaruv hisobotlari oyma-oy (foyda va zarar, balans, pul harakati) hisob-kitob fayllari bilan birga, faqat PDF emas;
• xuddi shu davrlar uchun buxgalteriya hisoboti va bosh kitob schyotlari boʻyicha aylanma qaydnomalar;
• hisob siyosati va uning oʻzgarishi haqidagi buyruqlar, tushumni tan olishning ichki reglamentlari;
• barcha hisobvaraqlar boʻyicha bank koʻchirmalari va kassa kitobi;
• boshqaruv hisobotlarini tayyorlashda kiritilgan «qoʻlda» tuzatish yozuvlari reyestri;
• bogʻliq tomonlar va guruh ichidagi operatsiyalar roʻyxati.

Raqamlar orasidagi koʻprik (bridge) qanday quriladi

Koʻprik — boshqaruv foydasidan buxgalteriya hisobotidagi foydaga bosqichma-bosqich oʻtiladigan jadval, har bir bosqich hujjat bilan tasdiqlanadi. Tartib quyidagicha:

Birinchi — chegaralarni tenglashtirish: bir xil yuridik shaxs yoki guruh, bir xil davr, bir xil valyuta. Ikkinchi — moddalarni solishtirish: tushumni tushum bilan, tannarxni tannarx bilan; agar boshqaruv hisobi boshqacha guruhlasa, moslik jadvali tuziladi. Uchinchi — har bir farqni alohida satrga yozib, turlardan biriga kiritish: tan olish vaqti, tasniflash, baholash, pulsiz modda, xato yoki izohlanmagan qoldiq. Toʻrtinchi — yakuniy tushum va tushumlarni mustaqil tasdiqlash: bank aylanmalari, elektron hisobvaraq-fakturalar va dalolatnomalar boʻyicha.

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan). Boshqaruv foydasi — 1 200, buxgalteriya hisoboti boʻyicha foyda — 900, farq 300. Tahlil: 180 — dekabr yuklamalari boʻyicha tushum, buxgalteriya uni dalolatnoma imzolangach yanvarda tan olgan; 70 — taʼmirlash xarajatlari, boshqaruv hisobida alohida koʻrsatilgan, hisobda esa kapitallashtirilgan va amortizatsiya orqali yoziladi; 50 — hujjatli izohsiz qoldiq. Izohlanmagan ulush farqning sezilarli qismini tashkil qilsa, sotuvchi uni birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlamaguncha uning raqamlariga ishonib boʻlmaydi.

Farqlarning tipik sabablari

Farqning katta qismini bir nechta takrorlanuvchi sabab tushuntiradi:

• tan olish usuli: xalqaro standartlar pul oqimlari haqidagi maʼlumotdan tashqari butun hisobot uchun hisoblash usulini talab qiladi, boshqaruv hisobi esa koʻpincha toʻlovga tayanadi;
• tushum va xarajatlarni tan olish vaqti: yuklama bor, dalolatnoma yoki hisobvaraq-faktura yoʻq, yoki aksincha;
• qayta tasniflash: xarajatlar moddalar orasida koʻchiriladi, kapital xarajatlar joriy sifatida koʻrsatiladi yoki teskarisi;
• baholash qiymatlari: shubhali debitorlik qarzi zaxiralari, zaxiralarning eskirishi, amortizatsiya muddatlari — boshqaruv hisobida ular koʻpincha hisoblanmaydi;
• kurs farqlari va soliqlar: bir hisobotda natijaga kiritilgan, boshqasida foyda satridan pastda koʻrsatilgan;
• egasi va bogʻliq tomonlar operatsiyalari: kompaniya xarajatlaridagi shaxsiy xarajatlar yoki bozor narxiga mos kelmaydigan guruh ichidagi narxlar;
• sotuvchi boshqaruv natijasiga oʻzi qoʻshgan bir martalik «normallashtiruvchi» tuzatishlar.

Xatolar, siyosat oʻzgarishi va baholash: ularni qanday ajratish

IAS 8 xalqaro standarti raqamlar oʻzgarishining turli sabablarini ajratishga yordam beradi. Oldingi davrlar xatolari — hisobot tayyorlash paytida mavjud boʻlgan ishonchli axborotdan foydalanmaslik yoki notoʻgʻri foydalanish natijasida yuzaga kelgan tushirib qoldirishlar va buzib koʻrsatishlar. Muhim xatolar retrospektiv tuzatiladi: oldingi davrning solishtirma koʻrsatkichlari yoki kirish qoldiqlari qayta hisoblanadi. Agar maqsad kompaniyada qayta hisoblangan davrlar boʻlsa, bu albatta yomon emas, lekin xaridor aynan nima va nega oʻzgarganini bilishi kerak.

Hisob siyosatini oʻzgartirish faqat standart talab qilganda yoki hisobotni ishonchliroq va dolzarbroq qilganda mumkin. Baholashning oʻzgarishi — masalan, uskunaning xizmat muddati — yangi axborotga taalluqli va xatoni tuzatish hisoblanmaydi. Agar boshqaruv hisoboti tez-tez yondashuvlarni oʻzgartirib foydani «silliqlasa», buxgalteriya hisobotida esa xuddi shu yondashuvlar barqaror boʻlsa (yoki aksincha), bu chuqurroq tekshiruv uchun signal.

Xavf belgilari va yakun bilan nima qilish kerak

Jiddiy signallar: farq davrdan davrga bir tomonga ketishi (boshqaruv hisoboti doim yuqori), koʻprikning izohlanmagan qoldigʻi, bankda ham, elektron hisobvaraq-fakturalar reyestrida ham yoʻq boshqaruv tushumi, hisob-kitob fayllari va «qoʻlda» tuzatishlarni koʻrsatishdan bosh tortish hamda oldingi davrlarning tez-tez qayta hisoblanishi.

Solishtirish yakunlariga koʻra auditor normallashtirilgan koʻrsatkich tuzadi — bir martalik va asossiz moddalar chiqarilgan foyda. Biznesni baholashga va narxni muhokama qilishga sotuvchi taqdimotidagi raqam emas, aynan shu koʻrsatkich kiradi. Tekshiruv sezilarli farqni aniqlasa, u due diligence hisobotida rasmiylashtiriladi, shartnoma shartlari — sotuvchi kafolatlari, narxni tuzatish mexanizmi — xulosalarni hisobga olib kelishiladi.