BHMS: bu nima va ular MHXSdan nimasi bilan farq qiladi

BHMS nima va ularni kim tasdiqlaydi

«Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun (OʻRQ-404) hisobni tartibga solish va standartlarni tasdiqlashni Moliya vazirligiga yuklaydi — bugun standartlarni iqtisodiyot va moliya vaziri buyruq bilan tasdiqlaydi. Standartlar hisob va hisobotga minimal talablarni, milliy standartlar esa hisobni tashkil etish, yuritish va moliyaviy hisobot tuzishga maxsus talablarni belgilaydi (Qonunning 9–10-moddalari).

Har bir BHMSning standart raqami (1, 5, 21-son BHMS…) va Adliya vazirligidagi roʻyxat raqami bor. Matnlar lex.uz da eʼlon qilinadi; yangi tahrirlarda standartning oʻzi (buyruqqa ilova) koʻpincha faqat oʻzbek tilida eʼlon qilingan.

Ayrim subyektlar uchun oʻz qoidalari amal qiladi: banklar va boshqa kredit tashkilotlarining hisobini Markaziy bank, byudjet tashkilotlariniki — byudjet hisobi standartlari tartibga soladi. Kichik biznes uchun qonun soddalashtirilgan standartni — 20-son BHMSni nazarda tutadi.

2026-yilda amal qilayotgan asosiy BHMS

Tijorat tashkilotlari qoʻllaydigan asosiy standartlar (nomi, Adliya vazirligidagi roʻyxat raqami):

• 1-son BHMS «Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati» — roʻyxat raqami 3544, 06.08.2024, 01.01.2025 dan amal qiladi, 01.01.2027 da kuchini yoʻqotadi
• 4-son BHMS «Tovar-moddiy zaxiralar» — roʻyxat raqami 3259, 30.06.2020
• 5-son BHMS «Asosiy vositalar» — roʻyxat raqami 3546, 09.08.2024, 01.01.2025 dan amal qiladi
• 7-son BHMS «Nomoddiy aktivlar» — roʻyxat raqami 3547, 09.08.2024
• 8-son BHMS «Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot va shoʻba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar hisobi» — roʻyxat raqami 3537, 26.07.2024
• 12-son BHMS «Moliyaviy investitsiyalar hisobi» — roʻyxat raqami 3531, 18.07.2024
• 20-son BHMS «Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan buxgalteriya hisobini yuritishning soddalashtirilgan tartibi» — roʻyxat raqami 2501, 14.08.2013
• 21-son BHMS «Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning buxgalteriya hisobi schyotlari rejasi va uni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnoma» — roʻyxat raqami 3593, 27.12.2024, 01.01.2025 dan amal qiladi
• 22-son BHMS «Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlar hisobi» — roʻyxat raqami 3587, 19.12.2024, 01.01.2025 dan amal qiladi

2024–2025-yillarda nima oʻzgardi

• Yangi 1-son BHMS birdaniga toʻrtta avvalgi standart oʻrnini egalladi: 1-son «Hisob siyosati va moliyaviy hisobot», 3-son «Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot», 14-son «Xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobot» va 15-son «Buxgalteriya balansi»
• 2025-yil 1-yanvardan schyotlar rejasi bilan yangi 21-son BHMS amal qiladi; 2002-yilgi standart (roʻyxat raqami 1181) kuchini yoʻqotdi
• Asosiy vositalar (5-son), nomoddiy aktivlar (7-son), konsolidatsiya (8-son), moliyaviy investitsiyalar (12-son) va valyuta moddalari (22-son) boʻyicha standartlar yangi tahrirda qabul qilindi; 7, 8 va 12-sonlilar eʼlon qilingan kundan, 5 va 22-sonlilar — 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirdi
• Agar kompaniyaning hisob siyosati hali ham 1998–2005-yillar standartlariga havola qilsa, uni 2024-yil tahrirlariga moslab yangilash kerak

Kim BHMS, kim MHXS qoʻllaydi

2025-yil 17-dekabrgacha Prezidentning 24.02.2020 yildagi PQ-4611-son qarorining 1-bandi amal qilgan: aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sugʻurta tashkilotlari va yirik soliq toʻlovchilar 2021-yil 1-yanvardan hisobni MHXS asosida yuritgan va 2021-yil yakunlaridan boshlab hisobotni MHXS asosida tuzgan. Bu band 15.09.2025 yildagi PQ-282 asosida kuchini yoʻqotdi.

Endi MHXS jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar (Public interest entities, PIE) uchun majburiy. Ularni har yili 1-iyulgacha Iqtisodiyot va moliya vazirligi, nazoratdagi tashkilotlarni esa Markaziy bank reyestrga kiritadi. Kiritilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan tashkilot hisobni MHXS asosida yuritadi, ikkinchi yil yakunlari boʻyicha esa, agar qonunchilik u uchun oldinroq muddat belgilamagan boʻlsa, MHXS boʻyicha hisobotni auditorlik xulosasi bilan birga tuzadi va eʼlon qiladi. Mezonlar 2026-yil 1-yanvardan amal qiladi:

• qimmatli qogʻozlari fond birjasi listingiga kiritilgan va ochiq savdoga chiqarilgan
• tijorat va mikromoliya banklari, mikromoliya va faktoring tashkilotlari, ipotekani qayta moliyalash va kafillik berish tashkilotlari, toʻlov tizimlari operatorlari va toʻlov tashkilotlari
• investitsiya fondlari va birjalar
• davlat ulushi 50% va undan ortiq boʻlgan, ketma-ket oxirgi ikki yil aktivlari 1 mln BHM dan, dividendlar bilan birga yillik sof tushumi 1 mln BHM dan boʻlgan korxonalar
• ketma-ket oxirgi ikki yil bir vaqtning oʻzida: aktivlari 1 mln BHM dan, yillik sof tushumi 1 mln BHM dan va oʻrtacha yillik xodimlar soni kamida 500 kishi boʻlgan boshqa tashkilotlar

Aksiyadorlik jamiyatlari: AJ toʻgʻrisidagi qonun boʻyicha MHXS

PQ-4611 1-bandining bekor qilinishi aksiyadorlik jamiyatlarini MHXSdan ozod qilmadi. «Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonunning 102-moddasi har bir AJni aksiyadorlar yillik umumiy yigʻilishidan kamida ikki hafta oldin xalqaro audit standartlari boʻyicha tashqi auditdan keyin MHXS boʻyicha yillik moliyaviy hisobotni eʼlon qilishga majbur qiladi.

Shuning uchun jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestriga kirmagan AJ ham joriy hisobni BHMS boʻyicha yuritishi mumkin, lekin eʼlon qilish uchun yillik hisobotni MHXS boʻyicha tuzishi shart — amalda odatda transformatsiya orqali. Qolgan tashkilotlar hisobni BHMS boʻyicha yuritadi va MHXSga ixtiyoriy ravishda oʻtishi mumkin.

MHXSga ixtiyoriy oʻtish

• Hisobot yilida MHXSga oʻtishga qaror qilgan kompaniya keyingi yilning 1-martigacha soliq toʻlovchining shaxsiy kabineti orqali soliq organiga oʻtish sanasini koʻrsatgan holda xabarnoma yuboradi (PQ-282, 6-band)
• Hisobotni MHXS boʻyicha ixtiyoriy tuzadigan subyektlar BHMS boʻyicha moliyaviy hisobot taqdim etishdan ozod qilinadi (PQ-4611, 2-band)
• MHXS boʻyicha konsolidatsiyalashgan hisobot tuzadigan kompaniya MHXS asosida alohida hisobot ham tayyorlaydi (PQ-282, 6-band)

BHMS MHXSdan nimasi bilan farq qiladi

• Kim chiqaradi: BHMSni Oʻzbekiston Iqtisodiyot va moliya vazirligi tasdiqlaydi, MHXSni Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari kengashi (IASB) chiqaradi
• Schyotlar rejasi: BHMS boʻyicha hisob 21-son BHMS rejasidagi schyotlarda yoʻriqnoma va namunaviy provodkalar bilan yuritiladi; MHXS schyotlar rejasini belgilamaydi — oʻz metodologiyasi va hisob siyosati kerak
• Kim qoʻllashi shart: BHMS — koʻpchilik kompaniyalar uchun asosiy qoidalar; MHXS — jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar, aksiyadorlik jamiyatlari (yillik hisobot) va ixtiyoriy oʻtganlar
• Audit va eʼlon qilish: jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlarning MHXS boʻyicha hisoboti xalqaro audit standartlari boʻyicha tekshiriladi va hisobot yilidan keyingi yilning 15-iyunidan kechiktirmay kompaniya saytida va Korporativ axborot yagona portalida eʼlon qilinadi
• Barqaror rivojlanish: jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar 2027-yil 1-yanvardan barqaror rivojlanish boʻyicha MHXS ochib berish standartlarini (IFRS Sustainability Disclosure Standards) qoʻllaydi
• Yondashuv: BHMS batafsil qoidalar va provodkalarni oʻz ichiga oladi, MHXS koʻproq kasbiy mulohaza va ochib berishlarga tayanadi, shuning uchun oʻtish odatda maʼlumotlarni transformatsiya qilish yoki parallel hisobni talab qiladi

MHMS: 2027-yil 1-yanvardan nima oʻzgaradi

PQ-282 Iqtisodiyot va moliya vazirligiga kichik va oʻrta biznes uchun BHMSni MHXS bilan uygʻunlashtirgan holda moliyaviy hisobotning milliy standartlarini (MHMS) joriy etish boʻyicha takliflar kiritishni topshirdi. 1-son MHMS «Moliyaviy hisobotda axborotni taqdim etish va ochib berish» allaqachon tasdiqlangan: 23.07.2026 yildagi 392-son buyruq, Adliya vazirligida 13.08.2026 yilda 3923-son bilan roʻyxatga olingan.

1-son MHMS 2027-yil 1-yanvarda kuchga kiradi va 1-son BHMS oʻrnini egallaydi. U jamoat ahamiyatiga ega va byudjet tashkilotlaridan tashqari mulkchilik shaklidan qatʼi nazar yuridik shaxslarga tatbiq etiladi va hisobotning toʻliq toʻplamini belgilaydi: moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot (balans), foyda yoki zarar va boshqa umumlashgan daromad toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hisobot, pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot va izohlar. Oʻsha sanadan moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim etishning yangi Konseptual asoslari ham kuchga kiradi (roʻyxat raqami 3854, 10.06.2026).

Yuqorida sanab oʻtilgan qolgan BHMS, jumladan 21-son BHMS schyotlar rejasi uchun lex.uz da 2026-yil oktyabr holatiga bekor qilish nazarda tutilmagan. Buxgalteriya hozirdanoq hisob siyosatini 2024-yil tahrirlariga moslab yangilashi, kompaniya jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestri mezonlariga tushmasligini tekshirishi va 2027-yil uchun hisobot shakllarini 1-son MHMS boʻyicha tayyorlashi kerak.