Yer qaʼridan foydalanganlik uchun soliq: toʻlovchilar, baza va stavkalar

Kim toʻlaydi

Toʻlovchilar — foydali qazilmani qazib olishni (ajratib olishni) amalga oshiruvchi yuridik va jismoniy shaxslar (SK 449-moddasi). Qonunchilik shartlariga rioya qilgan holda qimmatbaho metallarni yuvib olish usulida qazib oluvchi jismoniy shaxslar ushbu faoliyat qismida toʻlovchi hisoblanmaydi.

Qimmatbaho, rangli va radioaktiv metallar, nodir va nodir yer elementlari hamda uglevodorod xomashyosini qazib oluvchilar uchun kodeks qoʻshimcha ravishda foydali qazilmalarni qazib olishga maxsus renta soligʻini nazarda tutadi (XVIII¹ boʻlim, 454¹-modda va keyingilari). Bu renta daromadidan olinadigan alohida soliq boʻlib, yer qaʼridan foydalanganlik uchun soliqning oʻrnini bosmaydi.

Soliq solish obyekti

Obyekt — foydali qazilmani qazib olish (ajratib olish) hajmi, qora, qimmatbaho, rangli va radioaktiv metallar, nodir va nodir yer elementlari boʻyicha esa — ularni haqiqiy realizatsiya qilish hajmi (SK 450-moddasi). Obyekt har bir foydali qazilma turi boʻyicha alohida aniqlanadi.

Qazib olish hajmi vakolatli organ tasdiqlagan, ular boʻlmaganda esa soliq toʻlovchining oʻzi belgilagan normalar doirasidagi texnologik yoʻqotishlar chegirilgan holda hisoblanadi. Texnologik yoʻqotishlarga, xususan, ajratib olishdagi yoʻqotishlar (normadan ortiqchalaridan tashqari), uglevodorodlarni dastlabki konda qayta ishlashdagi yoʻqotishlar va bosimni saqlash uchun qatlamga qayta haydaladigan gaz kiradi.

• oʻz yer uchastkasi doirasida oʻz xoʻjalik va maishiy ehtiyojlari uchun qazib olingan keng tarqalgan foydali qazilmalarga soliq solinmaydi;
• daryo oʻzanlarini tozalash va qirgʻoqlarni mustahkamlashda qazib olingan noruda qazilmalarga — realizatsiya qilingan hajmdan tashqari — soliq solinmaydi.

Soliq bazasi

Baza — qazib olingan qazilma hajmining qiymati, metallar va nodir elementlar boʻyicha esa — haqiqiy realizatsiya hajmining qiymati (SK 451-moddasi). U davr boshidan oʻsib boruvchi yakun bilan oʻrtacha tortilgan realizatsiya narxi boʻyicha aniqlanadi; bu narx tushumni (QQS va aksizsiz) natura koʻrinishidagi realizatsiya hajmiga boʻlish yoʻli bilan hisoblanadi.

Agar qazilmaning bir qismi oʻz ehtiyojlari uchun ishlatilsa, baza butun qazib olingan hajmga oʻrtacha tortilgan narx boʻyicha hisoblanadi. Agar davrda sotuv boʻlmagan boʻlsa, realizatsiya boʻlgan oxirgi davr narxi olinadi. Qazib olish boshidan realizatsiya boʻlmaganda, shuningdek barcha qazilma oʻz ehtiyojlariga ketganda, baza sifatida 20 foizga oshirilgan ishlab chiqarish tannarxi olinadi; birinchi sotuvdan keyin soliq tuzatiladi.

Gaz, neft va kondensatni mustaqil yoki davalcha asosida qayta ishlashda baza — qayta ishlash mahsulotlarining realizatsiya narxi, keyingi qayta ishlash va tashish xarajatlari chegirilgan holda. Oltin, kumush, platina, palladiy, mis, rux, qoʻrgʻoshin va molibden uchun SK 451¹-moddasining maxsus qoidalari amal qiladi: narx oʻrtacha arifmetik birja narxi (LBMA va LME maʼlumotlari boʻyicha) va oʻrtacha tortilgan realizatsiya narxidan eng yuqorisi sifatida olinadi.

2026 yil 1 yanvardan stavkalar

Stavkalar bazaga nisbatan foizda, ayrim noruda materiallar boʻyicha — kub metr yoki tonna uchun soʻmdagi eng kam summa bilan belgilangan (ZRU-1108 tahriridagi SK 452-moddasi). Jadvalning ayrim pozitsiyalari:

• neft, tabiiy gaz, gaz kondensati — 10%;
• koʻmir, yonuvchi slanetslar — 4%;
• oltin, kumush, palladiy, platina va boshqa qimmatbaho metallar — 7%;
• mis, qoʻrgʻoshin, rux, molibden, nikel va boshqa bir qator rangli metallar — 7%, boshqa rangli metallar — 10%;
• uran, toriy, radiy — 8%; volfram — 2,7%;
• temir — 2%;
• marmar — 5%, lekin kub metri uchun 21 400 soʻmdan kam emas; granitlar — 5%, lekin kub metri uchun 32 100 soʻmdan kam emas;
• texnogen mineral hosilalardan ajratib olingan foydali qazilmalar — asosiy foydali qazilmani qazib olish stavkasining 50%.

Mahalliy koeffitsiyentlar va oshirilgan stavkalar

Xalq deputatlari tuman va shahar Kengashlari noruda qurilish materiallarining qatʼiy stavkalariga (sement ishlab chiqarish uchun ohaktoshdan tashqari) 1,3 gacha oshiruvchi koeffitsiyent belgilashga haqli. Shuning uchun noruda materiallar karyerlari uchun qazib olish joyidagi mahalliy Kengash qarorini tekshirish kerak.

Uglevodorodlar va metallarni qazib oluvchi davlat ulushi ustun boʻlgan korxonalar uchun Prezident oshirilgan stavkalar belgilashi mumkin (SK 452-moddasi).

Davrlar, hisobot va toʻlash

Yuridik shaxslar uchun soliq davri — chorak, hisobot davri — oy; jismoniy shaxslar uchun ikkala davr ham — kalendar yil (SK 453-moddasi). Soliq toʻlovchi soliqni baza va stavkadan kelib chiqib oʻzi hisoblaydi (SK 454-moddasi).

Yuridik shaxslar hisobotni oʻsib boruvchi yakun bilan har oy hisobot davridan keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay topshiradi va soliqni ham shu muddatda toʻlaydi. Jismoniy shaxslar yiliga bir marta keyingi yilning 1 fevralidan kechiktirmay hisobot beradi. Hisobot soliq hisobiga qoʻyilgan joy boʻyicha, noruda qurilish materiallari boʻyicha esa — qazib olish joyi boʻyicha topshiriladi.

Tekshiruvda nimalarga eʼtibor berish kerak

• texnologik yoʻqotishlarning tasdiqlangan normalari va ularning haqiqiy maʼlumotlarga mosligi;
• oʻrtacha tortilgan narxni har bir qazilma boʻyicha alohida va oʻsib boruvchi yakun bilan hisoblash;
• oʻz ehtiyojlariga ishlatilgan hajmlar — ular bazaga kiritilganmi;
• agar avval baza tannarx plyus 20% boʻyicha hisoblangan boʻlsa, birinchi realizatsiyadan keyin soliqni tuzatish;
• noruda materiallar boʻyicha hisobot topshirish joyi va mahalliy oshiruvchi koeffitsiyent.