Due diligenceʼda valyuta operatsiyalari va eksport tushumi

Xaridor nima uchun repatriatsiyani tekshiradi

Tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlar repatriatsiyasini taʼminlash majburiyati rezidentga, yaʼni eksportyor kompaniyaning oʻziga yuklatilgan. Xaridor ulush yoki biznesni toʻliq sotib olsa, bu majburiyat va mumkin boʻlgan jarimalar kompaniya ichida qoladi hamda u bilan birga oʻtadi.

Qonun talab huquqi berilganda majburiyat oʻtishini ham alohida belgilaydi: rezident norezidentga nisbatan talab huquqini boshqa rezidentga bergan taqdirda, repatriatsiyani taʼminlash majburiyati talab huquqini olgan rezidentga oʻtadi. Eksportyor debitorlik qarzi bitimdan oldin sotilgan yoki guruh ichida berilgan boʻlsa, bu muhim.

Tekshiruv maqsadi uchta savolga javob topish: norezidentlardan tushum qancha va qachondan beri kelmagan; jarimadan ozod qilish holatlari qoʻllanadimi; vaziyat hisobotda va bitim narxida aks etganmi.

Repatriatsiya muddatlari va jarima bosqichlari

Tayanch nuqta — 180 kun. Norezident majburiyati yuzaga kelgan sanadan boshlab repatriatsiya muddati 180 kundan oshsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida baholanadi. Jarima uchun qonun alohida hisobni belgilaydi: aktivlar toʻlov yoki norezidentga eksport qilingan sanadan boshlab yuz sakson kun oʻtgach, yana qirq besh kundan (kichik tadbirkorlik subyektlari uchun — toʻqson kundan) ortiq repatriatsiya qilinmasa, javobgarlik yuzaga keladi.

Jarima miqdori bosqichma-bosqich oshadi, qonun matnidagi «qoʻshimcha» soʻzi bosqichlar jamlanishini bildiradi: kechikish 360 kungacha boʻlsa — repatriatsiya qilinmagan aktivlar summasining 5 foizi, 360 dan 545 kungacha — qoʻshimcha 10 foiz, 545 kundan ortiq — qoʻshimcha 35 foiz.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar). Eksportyor 1 000 000 dollarlik tovar joʻnatdi, pul kelmadi. Birinchi bosqichda xavf 50 000 deb baholanadi, ikkinchisiga oʻtganda 100 000 qoʻshiladi, uchinchisida yana 350 000. Xaridor uchun bu zaxira yaratish yoki qarz bitim yopilishidan oldin undirilishini talab qilish uchun dalil.

• Hisob shartnoma imzolangan sanadan emas, balki toʻlov yoki norezidentga eksport qilingan sanadan boshlanadi.
• Fors-major holatlarida repatriatsiya muddati ularning amal qilish muddatiga uzaytiriladi; buni fors-major yuz bergan davlatning vakolatli organi tasdiqlaydi.
• Eksport shartnomasini sugʻurtalash polisi boʻyicha sugʻurta tovoni kelib tushishi sanksiyalarni qoʻllash uchun debitorlik qarzi summasini kamaytiradi.

Repatriatsiya nima hisoblanadi va jarima qachon qoʻllanmaydi

Repatriatsiya faqat hisobraqamdagi pul emas. Qonun uni norezident majburiyatlari boʻyicha pul mablagʻi yoki tovar (ish, xizmat) kelib tushishi, qarshi bir jinsli talab bilan hisobga olish orqali majburiyatni bekor qilish, taraflar oʻrtasidagi majburiyatni predmeti yoki ijro usuli boshqacha boʻlgan boshqa majburiyat bilan almashtirish hamda sugʻurta toʻlovini olish deb tan oladi. Due diligenceʼda har bir qarz aynan nima bilan yopilganini koʻrish va hisobga olish yoki novatsiya hujjatlarini tekshirish muhim.

Qonun jarima qoʻllanmaydigan holatlarni ham sanab oʻtadi. Eksportyor uchun koʻpincha chegara muhim: eksport operatsiyalari boʻyicha muddati oʻtgan debitorlik qarzining umumiy summasi qarz paydo boʻlgan sanadan oldingi oʻttiz olti oy davomida taʼminlangan valyuta tushumining 10 foizidan oshmasa, jarima qoʻllanmaydi. Yana bir qoida — jarima sud jarima qoʻllash boʻyicha ish yuzasidan qaror chiqarguniga qadar repatriatsiya qilingan summaga hisoblanmaydi.

Jarimani qaytarish mexanizmlari ham bor. Jarima oʻn kunlik muddatda ixtiyoriy toʻlansa, toʻqson kun ichida repatriatsiya qilingan aktivlar summasiga mutanosib ravishda toʻlangan summa qaytariladi. Sud hujjati qonuniy kuchga kirgan paytdan boshlab toʻqson kun ichida aktivlar toʻliq repatriatsiya qilinsa, jarima qaytariladi va ish yuritish tugatiladi.

Kurs farqlari: hisobda nimani tekshirish kerak

Valyutadagi eksport debitorlik qarzi — monetar modda. IAS 21 standartiga koʻra, dastlabki tan olishda operatsiya operatsiya sanasidagi kurs boʻyicha hisobga olinadi, har bir hisobot davri oxirida monetar moddalar hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi. Yuzaga keladigan kurs farqi davr foydasi yoki zararida tan olinadi.

Misol (kurslar shartli). 100 000 dollarlik joʻnatma 1 dollar uchun 12 000 soʻmdan tan olingan, hisobot sanasida kurs — 12 800. Debitorlik qarzi 80 000 000 soʻmga koʻp qayta hisoblanadi va bu summa davrning kurs daromadi boʻladi. Ammo pul bir yildan koʻp kelmagan boʻlsa, qogʻozdagi foyda pulga teng emas: xaridor haqiqiy tushumni toʻlanmasligi mumkin boʻlgan qarz qayta baholashidan ajratishi muhim.

Sotuvchi aynan monetar moddalarni har bir hisobot sanasida qayta hisoblashini, kurs farqlari tushum ichida yashirinmagan boʻlishini va narx hisoblash uchun EBITDA tarkibiga amalga oshmagan kurs taʼsiri kirmaganini tekshiring. Standart haqida batafsil — IAS 21 va valyuta kurslari maqolamizda.

Sotuvchidan qaysi hujjatlarni soʻrash kerak

Data room soʻrovini umumiy iboralar bilan emas, shartnomalarga bogʻlangan roʻyxat shaklida berish maʼqul. Valyuta operatsiyalari bloki uchun minimal toʻplam:

• tashqi savdo shartnomalari reyestri: joʻnatma sanalari, summalar va haqiqiy tushumlar;
• valyuta hisobvaraqlari boʻyicha bank koʻchirmalari va toʻlov tasdiqlari;
• norezidentlar bilan solishtirma dalolatnomalari va muddati oʻtgan debitorlik qarzi muddatlar kesimida;
• hisobga olish, novatsiya kelishuvlari va talab huquqini berish shartnomalari;
• eksport shartnomalarini sugʻurtalash hujjatlari va fors-major tasdiqlari;
• bank va valyuta nazorati organlari bilan yozishmalar, buzilishlar haqidagi soʻrov va xabarnomalar;
• hisobot sanalari boʻyicha kurs farqlarining buxgalteriya hisob-kitoblari.

Odatiy xavf belgilari

Muammolar koʻpincha reyestrdayoq koʻrinadi: norezidentlarning harakatsiz eski qarzlari, xaridor oʻrniga uchinchi shaxslardan tushumlar, qoʻshimcha kelishuvlarsiz doimiy «uzaytirishlar», orqaga sana bilan rasmiylashtirilgan hisobga olishlar. Valyuta nazorati organlari vakolati va ish tartibini qonun bilan solishtiring: valyuta nazorati organlari — Markaziy bank, Hisob palatasi, Moliya vazirligi, soliq va bojxona qoʻmitalari.

Blok yakuni «buzilish yoʻq» degan xulosa emas, balki hisob-kitob: qancha repatriatsiya qilinmagan, qaysi istisnolar qoʻllanadi, jarima bosqichlari boʻyicha mumkin boʻlgan taʼsir qancha va bu oldi-sotdi shartnomasida qanday aks etadi: zaxira, eskrou, yopilish sharti yoki sotuvchi kafolatlari. Aniq xulosalar shartnoma va hujjatlarga bogʻliq, shuning uchun bitimdan oldin ularni birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlash kerak.