Kompaniya uchun valyuta nazorati: shartnomalar, hisob-kitob muddatlari va hisobot

Valyuta nazorati nima va u kimga tegishli

Qonun valyuta nazoratini rezidentlar va norezidentlar tomonidan valyuta qonunchiligi talablariga rioya etilishini taʼminlashga qaratilgan organlar faoliyati sifatida belgilaydi. Rezidentlarga Oʻzbekiston qonunchiligiga muvofiq tuzilgan barcha yuridik shaxslar kiradi, shuning uchun talablar har qanday MChJ, AJ va boshqa yuridik shaxsga hajmidan qatʼi nazar tatbiq etiladi.

Nazorat organlari bir nechta: Markaziy bank, Hisob palatasi, Moliya vazirligi, soliq va bojxona qoʻmitalari. Har biri oʻz vakolatlari doirasida ish yuritadi. Kompaniya uchun bu valyuta operatsiyasi boʻyicha savol nafaqat bankdan, balki soliq yoki bojxona organidan ham kelishi mumkinligini bildiradi.

Qaysi operatsiyalar erkin va qayerda majburiyatlar bor

Tashqi savdo va xizmatlar boʻyicha toʻlovlar joriy xalqaro operatsiyalarga kiradi, qonunga koʻra ular cheklovsiz amalga oshiriladi. Yaʼni xorijiy yetkazib beruvchiga toʻlov qilish yoki xorijiy xaridordan tushum olish uchun alohida ruxsat talab etilmaydi.

Cheklovlar va majburiyatlar shu toʻlovlar bilan yonma-yon paydo boʻladi: repatriatsiya muddati, tasdiqlovchi hujjatlar, hisob va hisobot. Yuridik shaxslarning chet eldagi hisobvaraqlariga alohida qoida tegishli.

• Yuridik shaxs chet elda hisobvaraq faqat Prezident yoki Hukumat qarori yoxud xalqaro shartnoma mavjud boʻlganda ochishi mumkin.
• Bunday hisobvaraq ochilgandan soʻng roʻyxatdan oʻtgan joydagi soliq organini va Markaziy bankni hisobvaraqni ochish, yopish, rekvizitlar oʻzgarishi hamda qoldiq va aylanmalar haqida har chorakda, hisobot choragi tugaganidan keyin bir oydan kechikmay xabardor qilish kerak.
• Kontragent pulni chet eldagi uchinchi shaxs hisobvaragʻiga oʻtkazishni soʻrasa, bu yuqoridagi qoidalarni buzishga olib kelmasligini tekshiring.

Repatriatsiya: nima bu va muddat qanday

Rezident tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlarning repatriatsiyasini taʼminlashi shart. Bu faqat pul tushishini anglatmaydi. Norezidentning majburiyati u pul oʻtkazgan, tovar yetkazgan, ish bajargan yoki xizmat koʻrsatgan boʻlsa, yoxud majburiyat qarshi talab hisobga olinishi bilan yoki shu shaxslar oʻrtasidagi boshqa majburiyat bilan bekor qilingan boʻlsa, bajarilgan hisoblanadi. Sugʻurta toʻlovi ham hisobga olinadi.

Agar muddat norezident majburiyati vujudga kelgan sanadan boshlab 180 kundan oshsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida tasniflanadi. Shu sababli shartnomada va hisobda «ochiq» hisob-kitoblarni nazoratsiz qoldirib boʻlmaydi: uzoq shartnoma toʻlov muddati zaxirani kamaytiradi.

Norezidentga nisbatan talab huquqi boshqa rezidentga oʻtkazilganda repatriatsiya majburiyati talab huquqini qabul qilgan shaxsga oʻtadi. Tashqi savdo operatsiyalari monitoringi tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi, shuning uchun jarayon va shakllarning tafsilotlarini amaldagi nizom va bankingiz bilan tekshiring.

Valyuta tushumi tushmaganligi uchun jarimalar

Jarima darhol qoʻllanmaydi. Avval toʻlov yoki eksport sanasidan 180 kun oʻtadi, soʻng yana 45 kun (kichik tadbirkorlik subyektlari uchun — 90 kun). Agar aktiv baribir qaytmasa, byudjet daromadiga jarima hisoblanadi, u ham bosqichma-bosqich oshib boradi:

• repatriatsiya qilinmagan aktivlar summasining 5% — toʻlov yoki eksport sanasidan boshlab 360 kungacha kechikkanda;
• qoʻshimcha 10% — 360 kundan 545 kungacha kechikkanda;
• qoʻshimcha 35% — 545 kundan ortiq kechikkanda.

Jarima qachon qoʻllanmaydi yoki qaytariladi

Qonun yengillashtiruvchi qoidalarni nazarda tutadi va buxgalterga ularni oldindan bilish foydali.

Repatriatsiya muddati favqulodda holat yuz bergan davlatning vakolatli organi tasdiqlagan fors-major davriga uzaytiriladi. Sanksiyalarni hisoblash uchun qarz summasi eksport shartnomasini sugʻurtalash polisi boʻyicha sugʻurta tovoniga kamaytiriladi. Agar eksport boʻyicha jami muddati oʻtgan qarz oldingi 36 oy davomidagi valyuta tushumining 10% dan oshmasa, shuningdek sud qarori chiqarilgunga qadar qaytarilgan summalar boʻyicha jarima qoʻllanmaydi.

Jarima oʻn kunlik muddatda ixtiyoriy toʻlansa va aktivlar 90 kun ichida qaytarilsa, jarimaning mutanosib qismi qaytariladi. Agar jarima yuridik shaxsning oxirgi hisobot sanasidagi joriy aktivlarining 20% dan oshsa, undirish olti oyga boʻlib toʻlash bilan amalga oshiriladi. Bu pul oqimini rejalashtirishda muhim.

Misol hisob-kitob (shartli raqamlar)

Misol shartli va faqat tushuntirish uchun. Kompaniya norezidentga 100 000 AQSH dollarlik tovar joʻnatdi, pul tushmadi. 180 kun va qoʻshimcha 45 kun oʻtmaguncha jarima yoʻq, lekin shartnoma allaqachon nazoratda. Tushum qaytmasa va muddat 360 kunga yetsa, jarima 5% — ekvivalentda 5 000 dollar. Kechikish 545 kungacha davom etsa, unga yana 10%, yaʼni yana 10 000 dollar qoʻshiladi; keyingi kechikishda 35% — 35 000 dollar qoʻshiladi.

Shu bilan birga, agar kompaniyaning oxirgi 36 oydagi eksport boʻyicha muddati oʻtgan summalari valyuta tushumining 10% iga sigʻsa, jarima qoʻllanmaydi. Kichik biznes uchun misolni 45 kun oʻrniga 90 kunlik muddat bilan qayta hisoblash kerak.

Buxgalter nimani nazorat qilishi kerak

Qonun valyuta operatsiyalari boʻyicha hisob yuritish va hisobot tuzishni, hujjatlar saqlanishini taʼminlashni hamda nazorat organlari koʻrsatmalarini bajarishni talab qiladi. Tekshiruvchilar hujjat soʻrashga haqli, lekin faqat amalga oshirilayotgan operatsiyaga bevosita tegishli hujjatlarni. Valyuta operatsiyalari hisoboti tartibi, shakllari va muddatlarini Markaziy bank boshqa organlar bilan birgalikda belgilaydi, shuning uchun amaldagi shakllarni ulardan yoki bankingiz orqali oling.

Buxgalteriya hisobi va valyuta operatsiyalari hisoboti uchun kursni Markaziy bank muntazam belgilaydi — hisobda aynan shu kursni qoʻllang.

• Tashqi savdo shartnomalari reyestrini yuriting: toʻlov yoki eksport sanasi, summa, shartnoma muddati, oxirgi toʻlov sanasi, repatriatsiya qilinishi kerak boʻlgan qoldiq.
• Repatriatsiyaning chekli muddati yaqinlashayotgan nazorat sanalarini oldindan belgilang va rahbarga xabar bering.
• Har bir bitim boʻyicha shartnoma, invoyslar, dalolatnomalar, joʻnatish hujjatlari va toʻlov tasdiqlarini bitta toʻplamda saqlang.
• Muddatlar oʻzgarganda qoʻshimcha kelishuvni muddat oʻtishidan oldin rasmiylashtiring, keyin emas.
• Chet elda hisobvaraq boʻlsa, choraklik xabarnomani hisobot kalendariga kiriting.

Tipik xatolar

Muammolar koʻpincha yomon niyatdan emas, shartnomalar boʻyicha yagona hisob yoʻqligidan kelib chiqadi.

Birinchi xato — repatriatsiya muddatini shartnoma boʻyicha emas, qonun boʻyicha hisoblash kerakligini unutish: muddat toʻlov yoki eksport sanasidan boshlanadi. Ikkinchisi — reyestr yuritmaslik va muddat oʻtishini tekshiruvchilar soʻrovidan keyingina bilish. Uchinchisi — shartnoma shartlarini qoʻshimcha kelishuvsiz ogʻzaki yoki xat bilan oʻzgartirish. Toʻrtinchisi — qonun repatriatsiya usuli deb tan oladigan hisobga olish va sugʻurta toʻlovlarini hisobga olmaslik. Beshinchisi — notoʻgʻri talabga eʼtiroz bildirmaslik: qonun tekshiruv materiallari bilan tanishish va nazorat organlari harakatlari ustidan shikoyat qilish huquqini beradi.