Tovar va xizmatlarni tekin berishda QQS

Umumiy qoida: tekin berish ham aylanma

SK ning 239-moddasi tovarni tekin berishni, agar bunday berish iqtisodiy jihatdan asoslangan boʻlmasa, tovarlar realizatsiyasi aylanmasiga kiritadi. Xizmatlar boʻyicha qoida shunga oʻxshash: xizmatni tekin koʻrsatish, jumladan soliq toʻlovchining mulkini tekin foydalanishga berish ham iqtisodiy jihatdan asoslangan boʻlmasa, aylanma hisoblanadi.

Alohida ravishda vaucherlar koʻrsatilgan: ularni realizatsiya qilish yoki tekin berish vaucher orqali olinadigan tovarlar (xizmatlar) realizatsiyasi aylanmasi deb topiladi. QQS stavkasi umumiy qoidaga koʻra 12 foiz (SK ning 258-moddasi).

Qachon berish «iqtisodiy jihatdan asoslangan» va QQS hisoblanmaydi

Kodeks uchta shartni nomlaydi, ulardan bittasi yetarli: berish daromad olishga qaratilgan faoliyat maqsadida amalga oshirilgan; u tadbirkorlik faoliyatini saqlab qolish yoki rivojlantirish uchun zarur va xarajatlarning faoliyat bilan bogʻliqligi asoslangan; yoki u qonunchilik qoidalaridan kelib chiqadi.

Amalda birinchi va ikkinchi shartga reklama namunalari, potensial xaridorlarga sinov partiyalari, marketing aksiyasi doirasida berilgan tovarlar kiritiladi. Biroq «asoslangan» degani «hujjatlar bilan tasdiqlangan» degani: aksiya haqida buyruq, kontragent bilan shartnoma yoki xat, byudjet hisob-kitobi, oluvchilar roʻyxati. Daromad bilan bogʻliqlik koʻrinmasa, masalan, sababsiz va shartsiz sovgʻa boʻlsa, qoʻshimcha hisoblash xavfi yuqori.

Eʻtibor bering: lex.uz saytidagi SK sahifalarida bu norma yonida 2026-yil 12-dekabrdan kuchga kiradigan oʻzgarishlar haqida belgi bor. Operatsiyalarni rasmiylashtirishdan oldin 239-modda amaldagi tahririni tekshiring.

Soliq bazasi qanday aniqlanadi

Agar berish iqtisodiy jihatdan asoslangan deb topilmasa, soliq bazasi tovarlar (xizmatlar)ning bozor qiymatidan, Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan tartibda aniqlanadi (SK ning 248-moddasi; lex.uz izohida Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-avgustdagi 489-son qarori bilan tasdiqlangan nizom koʻrsatilgan).

Shartli raqamlarda misol (haqiqiy holat emas): kompaniya tovar partiyasini tekin berdi, uning QQSsiz bozor qiymati 10 000 000 soʻm. 12 foiz stavkada QQS 1 200 000 soʻmni tashkil etadi. Bu summani toʻlash uchun hisoblash kerak, bozor narxini esa narxnomalar, tijorat takliflari, oʻxshash tovar boʻyicha bitimlar maʼlumotlari tasdiqlaydi.

Kompaniya uchun harakatlar tartibi

• nima berilayotganini aniqlash — tovarmi, xizmatmi yoki mulkdan foydalanish huquqimi;
• 239-moddadagi uchta shart boʻyicha iqtisodiy asoslanganlikni baholash va tasdiqlovchi hujjatlarni yigʻish;
• asoslanganlik isbotlanmasa — bozor qiymatini aniqlash va narx manbalarini qayd etish;
• berishni birlamchi hujjatlar (shartnoma, qabul qilish-topshirish dalolatnomasi, yuk xati) bilan rasmiylashtirish va bozor narxi boʻyicha bazaga hisobvaraq-faktura chiqarish;
• aylanmani sanasi tegishli davrda aks ettirish: tovarlar boʻyicha bu hisobvaraq-faktura chiqarilgan sana yoki, agar u oldinroq boʻlsa, tovarni joʻnatish (topshirish) sanasi (SK ning 242-moddasi);
• operatsiyani QQS deklaratsiyasida aks ettirish va hujjatlar toʻplamini saqlash.

Maxsus holatlar

Agar tovarlar (xizmatlar) Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qaroriga asosan tekin berilsa, bunday aylanma soliqqa tortishdan ozod qilinadi (SK ning 243-moddasi). Gap aniq qaror haqida, umumiy chaqiriqlarga havola yaramaydi.

Alohida holat — boshqaruv organi aʼzolariga, xodimlarga, ularning oila aʼzolariga va boshqa shaxslarga tadbirkorlik faoliyatiga aloqador boʻlmagan shaxsiy maqsadlarda foydalanish uchun mulkni berish, agar bunday mulk boʻyicha soliq hisobga olingan boʻlsa: bu ham realizatsiya aylanmasi (SK ning 239-moddasi). Bu bandni alohida tekshiring.

Foyda soligʻi va oluvchi tomoni

Beruvchi tomon: tekin berilgan mulk (xizmatlar) qiymati va berish bilan bogʻliq xarajatlar, QQS summasi bilan birga, foyda soligʻini hisoblashda chegirilmaydigan xarajatlarga kiradi (SK ning 317-moddasi). Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qarori boʻyicha berish uchun istisnolar shu yerda koʻrsatilgan. Yaʼni QQSni toʻlaysiz, xarajat esa foydani kamaytirmaydi.

Oluvchi tomon: tekin olingan mulk yoki xizmatlar, agar Kodeksda boshqacha belgilanmagan boʻlsa, uning daromadi deb topiladi (SK ning 299-moddasi). Tekin olingan tovarlar (xizmatlar) boʻyicha kirish QQSi, agar oluvchi ular boʻyicha soliq toʻlamagan boʻlsa, hisobga olinmaydi (SK ning 267-moddasi).

Odatiy xatolar

• toʻlov yoʻqligi avtomatik ravishda QQS yoʻqligini bildiradi deb hisoblash;
• berishning daromad bilan bogʻliqligini tasdiqlovchi hujjatlarni saqlamaslik;
• berish asoslanmagan boʻlsa, bozor qiymati oʻrniga nol yoki balans qiymatidan foydalanish;
• QQSni foyda soligʻi boʻyicha chegirilmaydigan xarajatlar tarkibida unutish;
• keyinchalik xodimlarga shaxsiy ehtiyojlar uchun tarqatiladigan tovarlar boʻyicha kirish QQSni hisobga olish.