Undirib boʻlmaydigan soliq qarzi: byudjet oldidagi qarz qachon hisobdan chiqariladi

Undirib boʻlmaydigan soliq qarzi nima

SKning 96-moddasi umumiy taʼrif beradi: alohida soliq toʻlovchilar va soliq agentlarida hisobga olinadigan, toʻlash va (yoki) undirish imkonsiz boʻlib chiqqan soliq qarzi undirib boʻlmaydigan deb topiladi, biroq faqat shu moddada sanab oʻtilgan hollarda.

Asosiy soʻz — «imkonsiz». Ogʻir moliyaviy ahvol, soliq organi bilan bahs yoki shunchaki masalani yopish istagi asos boʻlmaydi. Kompaniya ishlayotgan boʻlsa, mol-mulki yoki hisobvaraqlarida mablagʻi boʻlsa, qarz undiriladi, kerak boʻlsa hisobdan chiqarish emas, muddatni choʻzish yoki boʻlib toʻlash masalasi koʻrib chiqiladi.

Kodeksning taʼriflar boʻlimida ham «umidsiz qarz» tushunchasi bor: bu sud qarori bilan majburiyat tugatilishi, qarzdor bankrot deb topilishi, tugatilishi, vafot etishi yoki daʼvo muddati oʻtishi sababli toʻlab boʻlmaydigan, shuningdek Majburiyatlar reyestriga kiritilgan sanadan boshlab oʻn yil davomida toʻlanmagan qarz.

96-modda boʻyicha hisobdan chiqarish asoslari

Yuridik shaxslar va tadbirkorlar uchun birinchi qismdagi quyidagi asoslar amaliy ahamiyatga ega (yana bir asos — jismoniy shaxsning vafoti — biznesga tegishli emas):

Vafot etgan jismoniy shaxslar uchun SKning 94-moddasida alohida qoidalar bor; biznesga oid boʻlgani uchun ular bu maqolada koʻrib chiqilmaydi.

• yuridik shaxsning tugatilishi — SKning 91-moddasi tartibida toʻlanmagan, mol-mulk yetishmagani va taʼsischilar (ishtirokchilar) tomonidan toʻlab boʻlmagani sababli qolgan qarz qismi;
• yakka tartibdagi tadbirkorning yoki jismoniy shaxsning bankrot deb topilishi — qarzdorning mol-mulki yetishmagani sababli toʻlanmagan qism;
• sud aktining qabul qilinishi, bunga koʻra soliq organi undirish muddati oʻtgani sababli qarzni undirish imkoniyatini yoʻqotadi, shu jumladan oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklashdan sud rad etgani haqida ajrim;
• Majburiyatlar reyestriga kiritilgan sanadan boshlab oʻn yil davomida qarzdorning mol-mulki yoki pul mablagʻlari haqida maʼlumot aniqlanmagani — toʻlanmagan qism uchun;
• xorijiy yuridik shaxsning SKning 129-moddasi yettinchi qismiga koʻra hisobdan chiqarilishi — doimiy muassasa mol-mulki yetishmagani sababli toʻlab boʻlmaydigan qarz uchun.

Tugatish va bankrotlik: nega avval hisob-kitob qilish kerak

Biznes uchun eng koʻp uchraydigan holat — qarzi bor kompaniyani yopish. Bu yerda SKning 87, 91 va 96-moddalari bogʻlanadi. Tugatilayotgan yuridik shaxsning soliq majburiyatini tugatuvchi shu shaxsning pul mablagʻlari, shu jumladan mol-mulkini sotishdan olingan mablagʻlar hisobidan bajaradi. Mablagʻ yetmasa, qolgan qarz ishtirokchilar tomonidan qonunchilikda belgilangan chegara va tartibda toʻlanishi mumkin.

Yuridik shaxsning majburiyati byudjet tizimi bilan barcha hisob-kitoblar oʻtkazilgandan keyingina tugatish bilan bekor boʻladi (87-modda). Mol-mulk yetishmagani va taʼsischilar toʻlay olmagani sababli toʻlanmagan qoldiq uchun 96-modda undirib boʻlmaydi deb topishni nazarda tutadi.

Xulosa: tugatishning oʻzi qarzni «nolga tushirmaydi». Avval qarz miqdorini aniqlash, mol-mulk hisobidan hisob-kitob qilish, faqat toʻlanmagan qoldiq esa hisobdan chiqarish masalasiga aylanadi. Qarz bilan hisob-kitob qilmasdan kompaniyani yopishga urinish qoldiq boʻyicha va ishtirokchilarni javobgarlikka tortish imkoniyati boʻyicha nizolarga olib keladi.

Yakka tartibdagi tadbirkor haqida gap ketganda, bankrot deb topilganda ham xuddi shu mantiq amal qiladi: faqat mol-mulk yetishmagani sababli qolgan qism hisobdan chiqariladi.

Daʼvo muddati, sud va Majburiyatlar reyestri

Soliq majburiyati boʻyicha daʼvo muddati umumiy qoidaga koʻra soliq davri tugaganidan keyin uch yilni tashkil qiladi (SKning 88-moddasi). Lekin bu muddatning oʻzi qarzni undirib boʻlmaydigan qilmaydi: muddat oqimi fuqarolik qonunchiligiga muvofiq toʻxtatiladi, uziladi va tiklanadi.

SKning 96-moddasida boshqa holat muhim — soliq organi undirish muddati oʻtgani sababli undirish imkoniyatini yoʻqotadigan sud akti, shu jumladan oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklashni rad etish. Demak, asos kalendardan emas, sud qarordan kelib chiqadi.

Alohida asos 2025-yil 16-iyundagi ZRU-1069-son Qonun bilan qoʻshilgan: Majburiyatlar reyestriga kiritilgan sanadan boshlab oʻn yil, agar qarzdorning mol-mulki va pullari haqida maʼlumot aniqlanmasa. Reyestrga kiritilgan ijro hujjatlari boʻyicha qarzga shu sanadan boshlab penya hisoblanmaydi, biroq qarzning oʻzi hisobdan chiqarish haqida qaror boʻlmaguncha yoʻqolmaydi.

Qaror kim tomonidan qabul qilinadi va hisobdan chiqarish qanday oʻtadi

Qarzni undirib boʻlmaydigan deb topish va hisobdan chiqarish haqidagi qarorni soliq organlari qabul qiladi: birinchi qismning 1, 2, 3 va 4¹-bandlaridagi asoslar boʻlsa — yuridik shaxsning joylashgan yeri yoki jismoniy shaxsning yashash joyi boʻyicha, 4 va 5-bandlar boʻyicha esa soliq toʻlovchi hisobga qoʻyilgan joydagi soliq organi. Tovarlarni bojxona chegarasi orqali olib oʻtish bilan bogʻliq soliqlar boʻyicha qarorni bojxona organlari qabul qiladi.

Hisobdan chiqarish tartibi va tasdiqlovchi hujjatlar roʻyxatini Davlat soliq qoʻmitasi tasdiqlaydi. Davlat soliq qoʻmitasining 2020-yil 30-iyundagi 3256-son qarori bilan tasdiqlangan «Undirib boʻlmaydigan deb topilgan soliq qarzini hisobdan chiqarish tartibi toʻgʻrisida»gi Nizom amal qiladi. Hujjatlar roʻyxati asosga bogʻliq: tugatish uchun bir hujjatlar, bankrotlik yoki sud akti uchun boshqalari. Amaldagi roʻyxatni Nizomdan olish kerak.

Hisobdan chiqarilgach, soliq organi ijro etilmagan inkasso topshiriqnomalarini chaqirib oladi: SKda undirib boʻlmaydigan qarzni hisobdan chiqarish topshiriqnomalarni chaqirib olish asoslari qatorida bevosita koʻrsatilgan.

Kompaniya nima qilishi kerak: harakatlar tartibi

«Qarzni hisobdan chiqar» degan yagona tugma yoʻq, shuning uchun bosqichma-bosqich ish koʻrgan maʼqul:

Odatiy xatolar: sud aktisiz faqat muddat oʻtgani uchun hisobdan chiqarishni kutish; byudjet bilan hisob-kitob qilmay kompaniyani yopish; hujjatlar toʻplamini toʻliq bermaslik; qarordan keyin varaqani tekshirmaslik.

• byudjet bilan hisob-kitoblar holati haqida maʼlumot olish va har bir soliq, penya va jarima boʻyicha qarzni solishtirish;
• vaziyat 96-moddadagi asoslardan biriga toʻgʻri kelishini aniqlash — kelmasa, hisobdan chiqarish haqida gapirishdan foyda yoʻq, muddatni choʻzish, boʻlib toʻlash yoki toʻlash masalasini koʻrish kerak;
• 3256-son Nizomdagi roʻyxat boʻyicha tasdiqlovchi hujjatlarni yigʻish: sud hujjatlari, tugatish yoki bankrotlik hujjatlari, mol-mulk haqida maʼlumotlar;
• tugatishda — avval SKning 91-moddasi tartibida hisob-kitob qilish va qoldiqni aniqlash;
• qaror qabul qilishga vakolatli soliq organiga murojaat qilish va topshirilganini tasdiqlovchi hujjatni saqlash;
• qarordan keyin shaxsiy varaqani tekshirish: qoldiq nolga tushgani va inkasso topshiriqnomalari chaqirib olingani.

Nimani kutmaslik kerak

Undirib boʻlmaydigan qarz — soliqlardan qulay paytda qutulish usuli emas. Qarzni undirish imkonsizligi hujjatlar bilan tasdiqlangandagina uni shunday deb topish mumkin. Hisobdan chiqarilgan xorijiy yuridik shaxs uchun qoʻshimcha shart bor: hisobdan chiqarilgan qarz shu shaxs qayta hisobga qoʻyilganda tiklanadi.

Agar siz byudjet oldidagi qarzdor emas, kreditor boʻlsangiz va xaridor qarzini qanday hisobdan chiqarishni qidirayotgan boʻlsangiz, bu boshqa mavzu — debitorlik qarzini hisobdan chiqarishning soliq oqibatlari. Qarz mohiyatan bahsli boʻlsa, avval hisobdan chiqarish tartibi emas, hisoblash toʻgʻriligi haqida nizo kerak.