REPO bitimlari va qimmatli qogʻozlar qarzi: kompaniyada foyda soligʻi

REPO Soliq kodeksi tushunchasida nima

Kodeks REPO shartnomasini shunday belgilaydi: bir tomon boshqa tomonga qimmatli qogʻozlarni sotadi va maʼlum muddatdan keyin oldindan belgilangan narxda qaytarib sotish (sotib olish) majburiyatini oladi. Shartnomadagi narx bozor narxidan farq qilishi mumkin — bu oʻz-oʻzidan buzilish emas.

REPOning birinchi va ikkinchi qismlari shartnomaning mos qismlaridir. Ikkinchi qism boʻyicha majburiyatlar birinchi qism bajarilgan sharti bilan yuzaga keladi. Birinchi qism boʻyicha sotuvchi pul oladi va qogʻozlarni qaytarib sotib olishga majbur, birinchi qism boʻyicha xaridor esa aksincha.

Foizlarni hisoblash uchun REPO stavkasi muhim. U bitim tuzilganda belgilanadi, qatʼiy yoki hisob-kitob asosidagi boʻlishi mumkin, lekin hisobot (soliq) davri oxiriga foizlar miqdorini aniqlashga imkon berishi kerak. Shartnomada stavkani hisoblash tartibi tushunarli boʻlmasa, hisobot sanasiga foiz hisoblay olmaysiz.

Bitim soliq maqsadida REPO boʻlib qoladigan shartlar

REPOning soliq maqomi bir nechta shartga tayanadi. Ularni shartnoma imzolashdan oldin va har bir hisobot sanasida tekshiring:

• shartnoma Oʻzbekiston qonunchiligining (yoki qoʻllaniladigan xorijiy huquqning) REPO shartnomalariga boʻlgan talablariga va 52-modda talablariga mos keladi;
• shartnomada ikkinchi qism narxi va REPO stavkasini hisoblash tartibi belgilangan;
• ikkinchi qism bajarilgan: kelishilgan sanadan oʻn kun ichida bajarish, shuningdek bosh kelishuv yoki uyushtirilgan savdo va kliring qoidalari boʻyicha qarshi talablarni netto-majburiyat summasini aniqlash maqsadida hisobga olish buzilish hisoblanmaydi;
• ikkinchi qism sanasi talab qilib olish momenti bilan belgilangan boʻlsa, bitim faqat narxni aniqlash tartibi oʻrnatilgan boʻlsa va ikkinchi qism birinchi qism bajarilgan sanadan boshlab bir yil ichida bajarilgan taqdirdagina REPO deb tan olinadi.

Qayta tasniflash: kompaniya uni qachon va qanday amalga oshiradi

Ikkinchi qism lozim darajada bajarilmasa, operatsiya soliqqa tortish maqsadida qayta tasniflanadi. Kodeks buni soliq toʻlovchining oʻzi qilishini aniq aytadi, soliq organi talab qilishini kutmasdan. Asoslar uchta: shartnomaga yoki operatsiyaga 52-modda talablariga rioya qilinmagani, REPO shartnomasining bekor qilinishi va ikkinchi qism lozim darajada bajarilmagani.

Qayta tasniflash sanasi — shu shartlardan biri yuz bergan eng erta sana. Amaliy xulosa: buxgalterga ikkinchi qismni bajarish taqvimi va 10 kunlik muddat nazorati kerak. Muddat oʻtkazib yuborilsa, soliq hisobini muammo payqalgan paytdan emas, balki avvalgi sanadan qayta hisoblash kerak.

Qayta tasniflashdan keyin tomonlarda qanday majburiyatlar yuzaga kelishini kodeks Maxsus qismga havola qiladi. «Standart» sxemani koʻr-koʻrona qoʻllamang: foyda soligʻi boʻlimlari matni bilan solishtiring va kerak boʻlsa maslahat oling.

Qimmatli qogʻozlar qarzi: shartlar va hisob

Qarz uchun (53-modda) shartnomada foizlarni pul shaklida toʻlash nazarda tutilishi kerak, qarz muddati esa bir yildan oshmasligi lozim. Qaytarish sanasi ochiq boʻlsa, qattiq qoida amal qiladi: qarz boshlangan sanadan boshlab bir yil ichida qogʻozlar qaytarilmasa, soliq maqsadida ular qarz boshlangan sanada realizatsiya qilingan deb hisoblanadi. Qogʻozlarni qaytarish majburiyati qogʻozlar oʻrniga pul yoki boshqa mulk bilan bekor qilingan hollar ham shunday tasniflanadi.

Qogʻozlar qaytarilmasa yoki toʻliq qaytarilmasa, kodeks lozim darajada bajarilmagan REPO uchun belgilagan tartib qoʻllanadi. 325-modda hisob qoidalarini qoʻshadi:

• qimmatli qogʻozlarni qarzga berishda va qaytarishda soliq maqsadida moliyaviy natija aniqlanmaydi, bu modda nazarda tutgan hollar bundan mustasno;
• qarzga berilgan yoki olingan qogʻozlar boʻyicha alohida soliq hisobi yuritiladi, har bir qarz boʻyicha analitik hisob bilan;
• qarz muddatida huquqi yuzaga kelgan qogʻozlar boʻyicha toʻlovlar qarz oluvchining daromadi emas, balki kreditorning daromadiga kiritiladi;
• qarz oluvchi toʻlaydigan foizlar uning xarajati sifatida foyda soligʻi boʻlimi boʻyicha xarajatlar tarkibida hisobga olinadi;
• kreditor norezident, qarz oluvchi esa soliq rezidenti boʻlsa, qarz predmeti boʻlgan qogʻozlar boʻyicha foizli (diskont) daromad yoki dividendlar toʻlanganda qarz oluvchi soliq agenti hisoblanadi.

Qadrsizlanish zaxiralari, QQS va boshqalar

Qadrsizlanish zaxiralari boʻyicha tomonlarning qoidalari turlicha. REPOning birinchi qismi boʻyicha sotuvchi va qarz beruvchi berilgan qogʻozlar boʻyicha zaxira shakllantirishga haqli emas; birinchi qism boʻyicha xaridor va qarz oluvchi olingan qogʻozlar boʻyicha zaxira shakllantirishga haqli (326-modda).

QQS boʻyicha SKning 244-moddasi soliqdan ozod qilinadigan moliyaviy xizmatlar qatoriga, jumladan, kreditlar va qimmatli qogʻozlar bilan qarzlar berishni, shuningdek REPO operatsiyalarini, REPO boʻyicha qogʻozlarni taqdim etish uchun toʻlanadigan summalar bilan birga kiritadi. Alohida, 304-moddaning 23-bandi «REPO operatsiyalari boʻyicha daromad»ni soliqqa tortishda hisobga olinmaydigan daromadlar roʻyxatiga kiritadi. Band yaqinda kiritilgan oʻzgartirish bilan qoʻshilgan, lex.uz dagi kodeks matnida esa keyinroq kuchga kiradigan oʻzgarishlar haqida belgilar bor, shuning uchun bitim sanasidagi amaldagi tahrirni tekshiring va xulosani qimmatli qogʻozlar boʻyicha boshqa daromad turlariga koʻchirmang.

Odatiy xatolar

• REPOning ikkinchi qismini bajarish muddatini kuzatmaslik va 10 kunlik oraliqni oʻtkazib yuborish;
• qarzni bir yildan ortiq muddatga yoki pul foizlarisiz tuzish;
• mustaqil qayta tasniflashni unutib, hech narsani qayta hisoblamaslik;
• har bir qarz boʻyicha alohida soliq hisobini yuritmaslik;
• norezidentdan qarz olishda soliq agenti maqomini rasmiylashtirmaslik;
• kupon va dividendlar qoidalarini REPOga koʻchirish, vaholanki maxsus normalar qoʻllanadi.