QQS boʻyicha soliq organi daʼvolari va ularni bartaraf etish

1. Shartlarga javob bermaydigan yetkazib beruvchining hisobvaraq-fakturasi boʻyicha hisobga olish

Birinchi guruh daʼvolar rasmiy xarakterga ega. Soliqni hisobga olish uchun soliq summasi alohida koʻrsatilgan hisobvaraq-faktura yoki yetkazib beruvchining boshqa hujjati boʻlishi, yetkazib beruvchining oʻzi esa QQS toʻlovchisi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi kerak. Shu bilan birga tovarlar yoki xizmatlar soliq solinadigan faoliyatda ishlatilishi lozim (266-modda).

2026-yil 1-yanvardan yana bir rad etish sababi qoʻshildi: yuqori xavfli toifaga kiritilgan hisobvaraq-faktura boʻyicha soliqni xaridorlar hisobga olmaydi, faqat soliq 266-1-moddada nazarda tutilgan tartibda toʻlangan hollar bundan mustasno (267-moddaning ikkinchi qismi).

• Yetkazib beruvchining maqomini va uning hisobvaraq-fakturalaridagi xavf belgilarini toʻlovdan oldin tekshiring, tekshiruvdan keyin emas.
• Shartnoma, dalolatnoma, yuk xatlari, yozishmalar va toʻlov hujjatlarini saqlang — ular bitimning haqiqiyligini koʻrsatadi.
• Hisobvaraq-faktura xavf toifasiga tushgan boʻlsa, sababini aniqlang va 266-1-moddadagi toʻlov tartibidan foydalanish mumkinligini baholang.

2. Kodeks hisobga olishdan chiqarib tashlagan xarajatlar boʻyicha hisobga olish

Ikkinchi guruh — qonunga koʻra soliq umuman hisobga olinmaydigan holatlar. Ular qatoriga: vakillik xarajatlari, oʻz ehtiyojlari uchun tovar va xizmatlar xaridi (ular boʻyicha xarajatlar 317-moddaga koʻra foyda soligʻi hisoblanganda chegirilmaydi), soliq toʻlovchi boʻlmagan shaxslardan xaridlar hamda QQSdan ozod qilingan aylanma uchun xaridlar kiradi (267-modda).

Alohida qoida yengil avtomobillar, mototsikllar, motorli qayiqlar va ular uchun yoqilgʻiga, shuningdek alkogolli va tamaki mahsulotlariga tegishli: agar ularni sotib olish faoliyat turi bilan bogʻliq boʻlmasa, soliq hisobga olinmaydi. Hisobga olinmagan soliq yoʻqolmaydi — u sotib olingan tovar yoki xizmat qiymatiga qoʻshiladi (agar 268–270-moddalarda boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa).

Tipik nizo: soliq organi xarajatni «oʻz ehtiyojlari» deb hisoblaydi, kompaniya esa uning soliq solinadigan faoliyat bilan bogʻliqligini isbotlaydi. Bu yerda hujjatlar hal qiladi: buyruqlar, xizmat yozuvlari, ishlab chiqarish maqsadi koʻrinadigan mijozlar bilan shartnomalar.

3. Kompaniya amalga oshirmagan hisobga olingan soliqqa tuzatish

Hisobga olish uchun qabul qilingan soliqqa muayyan holatlar yuzaga kelganda tuzatish kiritish kerak (269-modda). Daʼvolar koʻpincha quyidagi hollarda paydo boʻladi: tovar tabiiy kamayish meʼyoridan ortiq buzilgan yoki yoʻqolgan (favqulodda holatlar — tabiiy ofat, yongʻin, avariya va shu kabilar bundan mustasno); yetkazib beruvchining hisobvaraq-fakturasi haqiqiy emas deb topilgan; tovarlar soliq organlarida hisobga qoʻyilmagan shartnoma asosida ijaraga olingan yoki bepul foydalanilayotgan koʻchmas mulk obʼyektida saqlangan.

Tuzatish tegishli holatlar yuzaga kelgan soliq davrida kiritiladi. Yetkazib beruvchi oʻz soliq bazasiga tuzatish kiritib, qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-faktura bergan boʻlsa, xaridor ham shu asosda hisobga olingan soliqni tuzatishi kerak (270-modda).

Shartli raqamlardagi misol: kompaniya tovar partiyasi boʻyicha 12 mln soʻm QQSni hisobga olgan, keyin partiyaning bir qismi tabiiy kamayish meʼyoridan ortiq buzilgan va shu qismga toʻgʻri keladigan QQS 3 mln soʻmni tashkil etgan. Bu 3 mln soʻm buzilish davrida hisobga olishdan chiqarilishi kerak. Kompaniya buni qilmasa, tekshiruv ushbu 3 mln soʻmni qoʻshimcha hisoblashi mumkin.

• Tuzatishga sabab boʻladigan voqealar jurnalini yuriting: buzilish, kamomad, qaytarish, bitimdan voz kechish.
• Favqulodda holatlarni dalolatnoma va maʼlumotnomalar bilan rasmiylashtiring — aynan ular tuzatishdan himoya qiladi.
• Ombor va ofis ijarasi shartnomalarini soliq organida hisobga qoʻying.

4. Kreditorlik qarzini hisobdan chiqarish

Yana bir holat — kompaniya yetkazib beruvchi oldidagi majburiyatni hisobdan chiqargan, lekin soliqni tuzatmagan. 271-moddaga koʻra, ilgari hisobga olingan soliq majburiyat 313-moddaga muvofiq hisobdan chiqarilishi lozim boʻlgan davrda hisobga olishdan chiqariladi. Keyinchalik tovar baribir toʻlansa, soliq toʻlovchi toʻlov davrida teskari tuzatish kiritishga haqli. Shuning uchun kreditorlik qarzlarini inventarizatsiya qilishda QQSni darhol tekshirish va toʻlov sanasini qayd etish kerak.

5. Toʻlov tasdigʻisiz nol stavka boʻyicha eksport

Nol stavkali eksport boʻyicha soliqni hisobga olish uchun xorijiy xaridor toʻlovini tasdiqlovchi bank koʻchirmasi kerak — 266-moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Eksport uchun ishlatilgan tovar va xizmatlar boʻyicha soliq Oʻzbekiston Respublikasi banklaridagi hisobvaraqlarga tushgan valyuta tushumi ulushida hisobga olinadi. Tovarlar «eksport» rejimida chiqarilgan kundan boshlab yuz sakson kalendar kun ichida tushum (yoki uning bir qismi) tushmasa, tegishli summa hisobga olishdan chiqariladi.

Amaliy xulosa: chiqarilish sanalari koʻrsatilgan eksport shartnomalari reyestrini yuriting va valyuta tushumi muddatini 180-kun kelishidan oldin nazorat qiling.

Daʼvoga javobni qanday qurish kerak

Avval daʼvo qaysi guruhga tegishli ekanini aniqlang: hisobga olishning rasmiy sharti (266-modda), toʻgʻridan-toʻgʻri taqiq (267-modda) yoki oʻtkazib yuborilgan tuzatish (269–271-moddalar). Dalillar toʻplami shunga bogʻliq. Soʻng operatsiyaning haqiqiyligini va uning soliq solinadigan faoliyat bilan bogʻliqligini tasdiqlovchi hujjatlarni yigʻing hamda tekshiruv hisob-kitoblarini oʻzingizniki bilan solishtiring.

Qaror joyida (chiqib) oʻtkazilgan soliq tekshiruvi yoki soliq auditi natijalari boʻyicha qabul qilingan boʻlsa, yuqori turuvchi organga shikoyatni huquqlaringiz buzilganini bilgan yoki bilishingiz kerak boʻlgan kundan boshlab bir oy ichida berish mumkin. Shikoyat qarori ustidan shikoyat qilinayotgan organ orqali beriladi; u shikoyatni barcha materiallar bilan uch kun ichida yuborishi shart. Muddat uzrli sabab bilan oʻtkazib yuborilsa, yuqori turuvchi organ iltimosnoma boʻyicha uni tiklashi mumkin (232-modda).