Kompaniyaning aksiya va obligatsiyalari boʻyicha soliqlar: kuponlar, dividendlar va sotish

Daromadning uch turi va ular soliq hisobida qayerga tushadi

Qimmatli qogʻozlar operatsiyalaridan daromad yalpi daromad tarkibida alohida koʻrsatilgan va SK ning 327–329-moddalaridagi maxsus qoidalar boʻyicha aniqlanadi. Obligatsiyalar boʻyicha foizli daromad va dividendlar boshqa tushumdan alohida hisobga olinadi, shuning uchun har bir qogʻoz boʻyicha tahliliy hisob yuritgan maʼqul: sotib olingan sana, narx, jamlangan kupon, sotilgan sana va narx.

Pul oqimi bilan soliq natijasini farqlash kerak. Emitent sizga egasi sifatida toʻlagan kupon — foizli daromad. Sotish va sotib olish narxi oʻrtasidagi farq esa qogʻozni sotishdan alohida moliyaviy natija hisoblanadi.

Aksiya va obligatsiyalarni sotish: natija qanday hisoblanadi

Qogʻozni sotish yoki boshqacha chiqib ketishidan (soʻndirishni ham qoʻshib) daromad sotish narxi, xaridor sizga toʻlagan jamlangan kupon va emitent toʻlagan kupondan tashkil topadi. Soliqqa tortishda avval hisobga olingan kuponlar daromadga ikkinchi marta kiritilmaydi. Xarajat — qogʻozni sotib olish narxi (xarid xarajatlari bilan), sotish xarajatlari va siz sotuvchiga toʻlagan jamlangan kupon.

Jamlangan kupon deb qogʻoz chiqarilgan yoki oldingi kupon toʻlangan sanadan qogʻoz topshirilgan sanagacha oʻtgan taqvimiy kunlarga mutanosib qismi hisoblanadi. Chiqib ketgan qogʻozlar qiymatini FIFO usulida yoki birlik qiymati boʻyicha xarajatga chiqarish mumkin — usul soliq maqsadlari uchun hisob siyosatida mustahkamlanadi.

Shartli raqamlardagi misol (kompaniyangiz uchun hisob-kitob emas). Kompaniya obligatsiyani 100 shartli birlikka sotib oldi va sotuvchiga 2 birlik jamlangan kupon toʻladi. Keyin uni 110 birlikka sotdi, xaridor 3 birlik jamlangan kupon qoʻshib toʻladi. Daromad — 110 + 3 = 113, xarajat — 100 + 2 = 102, natija — 11 birlik. Soliq shu natijadan toifangiz stavkasi boʻyicha hisoblanadi.

Birja va birjadan tashqari qogʻozlar alohida hisoblanadi

Qimmatli qogʻozlar operatsiyalari boʻyicha soliq bazasi alohida aniqlanadi. Uyushtirilgan bozorda muomalada boʻlgan qogʻozlar natijasi bunday bozorda muomalada boʻlmagan qogʻozlar natijasi bilan qoʻshilmaydi: bir guruh boʻyicha daromadni boshqa guruh xarajati yoki zarari bilan kamaytirib boʻlmaydi.

Oldingi yillar zararini kelgusiga oʻtkazish mumkin, lekin faqat oʻz guruhi doirasida va shu guruh qogʻozlari boʻyicha olingan foyda chegarasida. Oʻtkazish tartibini SK ning 336-moddasi belgilaydi. Amaliy xulosa: portfel aralash boʻlsa, likvid boʻlmagan birjadan tashqari qogʻozlar zarari birja qogʻozlaridan olingan foydani yopmaydi.

Sotuvchi yigʻimlari va birja bitimlari boʻyicha daromadni ozod etish

327-moddaga qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga soluvchi organga sotuvchi yigʻimlari haqidagi norma qoʻshilgan: uyushtirilgan birjadan tashqari savdolarda — bitim summasining 0,3 foizi, emissiya qimmatli qogʻozlari bilan birja savdolarida — 0,01 foizi. Sotuvchining bunday bitimlar boʻyicha daromadlari foyda soligʻiga tortilmaydi.

Bu norma 2025-yil 17-apreldagi qonun bilan kiritilgan. Modelni unga tayanib qurishdan oldin bitimingiz sanalgan savdo turlariga kirishini, yigʻim toʻlanganini va norma qaysi sanadan amal qilishini tekshiring — soliq organi bilan koʻpincha aynan shu joyda kelishmovchilik yuzaga keladi.

Aksiyalar boʻyicha dividendlar

Rezident yuridik shaxs sizga toʻlagan dividendlar toʻlov manbaida soliqqa tortiladi: soliq agenti — toʻlovchi kompaniya. Oluvchida bunday dividendlar soliq bazasini aniqlashda chegirib tashlanadi, shu tariqa bir daromad ikki marta soliqqa tortilmaydi. Agent hisobotni keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay topshiradi, soliq esa dividend toʻlangan sanadan kechiktirmay toʻlanadi.

Dividendni norezident kompaniya toʻlasa, soliqni oluvchining oʻzi dividendlar stavkasi — 5 foiz boʻyicha aniqlaydi. Xalqaro shartnomada boshqacha koʻzda tutilmagan boʻlsa, chet elda toʻlangan soliqni hisobga olib boʻlmaydi. Daromad summasi va ushlab qolingan soliq haqida maʼlumotnoma soʻrang: soliq agenti oluvchi talabiga koʻra uni berishi shart.

Obligatsiyalar: nima soliqqa tortilmaydi

Oʻzbekiston davlat obligatsiyalari va boshqa davlat qimmatli qogʻozlari boʻyicha daromadlar, shuningdek respublika va rezident yuridik shaxslar chiqargan xalqaro obligatsiyalar boʻyicha daromadlar foyda soligʻini hisoblashda daromad sifatida hisobga olinmaydi.

Alohida vaqtinchalik imtiyoz: xoʻjalik jamiyatlari obligatsiyalari boʻyicha foizlar rezident va norezidentlar uchun 2028-yil 31-dekabrgacha foyda soligʻi va JShDS dan ozod etilgan. Ipotekani qayta moliyalash tashkilotlari obligatsiyalari boʻyicha daromadlar 2030-yil 1-yanvargacha foyda soligʻidan ozod etilgan — obligatsiyalar muomalada boʻlgan davrda hisoblangan foizlar uchun.

Aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilar uchun davlat obligatsiyalari ham soliq bazasidan chegiriladi. Qimmatli qogʻozlarni sotish esa QQS dan ozod etiladigan moliyaviy xizmatlar roʻyxatiga kiradi.

Tipik xatolar va nimalarni tayyorlash kerak

• birja va birjadan tashqari qogʻozlarni bitta hisob-kitobda aralashtirib, bir guruh zararini boshqasining foydasiga qarshi hisobga olishga urinish;
• kuponni sotishda yana daromadga kiritish, vaholanki u avval hisobga olingan;
• hisob siyosatida xarajatga chiqarish usulini (FIFO yoki birlik qiymati) mustahkamlamaslik;
• broker hisobotlari va bitim sanasini tasdiqlovchi hujjatlarni saqlamaslik: savdolarda bitim sanasi — savdo kuni, bozordan tashqarida — shartnoma sanasi;
• obligatsiya imtiyozini emitent va amal qilish muddatini tekshirmasdan qoʻllash.