Nomoddiy aktivlar soliq amortizatsiyasi: litsenziyalar, dasturlar va tovar belgilari

Soliq hisobida NMA deb nima tan olinadi

Soliq kodeksining 307-moddasiga koʻra, intellektual faoliyat natijalari va intellektual mulkning boshqa obyektlari (ularga boʻlgan mutlaq huquqlar), agar ular tovarlar ishlab chiqarishda (xizmatlar koʻrsatishda) yoki maʼmuriy-boshqaruv ehtiyojlari uchun oʻn ikki oydan ortiq muddat ishlatilsa, nomoddiy aktivlar deb tan olinadi. Asosiy soʻz — mutlaq huquqlar: aktiv soliq toʻlovchiga tegishli boʻlishi kerak, shunchaki bir martalik ruxsat asosida ishlatilmasligi lozim.

Aktivni tan olish uchun ikki shart kerak: u kompaniyaga iqtisodiy naf (daromad) keltirish imkoniyatiga ega boʻlishi va uning mavjudligini hamda mutlaq huquqni tasdiqlovchi lozim darajada rasmiylashtirilgan hujjatlar boʻlishi. Kodeksda patentlar, guvohnomalar, boshqa himoya hujjatlari, patentni yoki tovar belgisini oʻtkazish (sotib olish) shartnomasi aniq koʻrsatilgan.

• ixtirolar, modellar, dizayn uchun patentlar va guvohnomalar;
• oʻtkazish shartnomasi boʻyicha olingan tovar belgilari;
• dasturiy taʼminot va maʼlumotlar bazalariga mutlaq huquqlar;
• ITTKI natijasida olingan mutlaq huquqlar.

Foydali xizmat muddatini qanday aniqlash

Muddat ixtiyoriy belgilanmaydi. Kodeks uchta tayanchni koʻrsatadi: patent yoki guvohnomaning amal qilish muddati, intellektual mulk obyektlaridan foydalanish muddatining Oʻzbekiston yoki xorijiy davlat qonunchiligidagi boshqa cheklovlari, yoki shartnomada belgilangan foydali xizmat muddati. Masalan, shartnomaga koʻra mutlaq huquqlar cheklangan davrga oʻtkazilsa, shu davr muddat uchun mezon boʻladi.

Muddatni aniqlashning iloji boʻlmasa, amortizatsiya normalari besh yil hisobidan belgilanadi. Bu xohishga koʻra tanlash huquqi emas, balki zaxira qoida: avval muddatni himoya hujjati, shartnoma va qonun boʻyicha haqiqatan aniqlab boʻlmasligini tasdiqlash kerak.

Hisoblash tartibi

NMA amortizatsiyasi har oy, soliq toʻlovchi oʻzi hisoblagan normalar boʻyicha, boshlangʻich qiymat va foydali xizmat muddatidan kelib chiqib hisoblanadi, biroq soliq toʻlovchining faoliyat muddatidan oshmasligi kerak. Oxirgi cheklov faoliyat muddati cheklangan kompaniyalar uchun muhim.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumotlari emas): dasturga huquqlar 120 000 000 soʻmga olingan, foydali xizmat muddati — 5 yil, yaʼni 60 oy. Tekis hisoblashda oylik xarajat 120 000 000 / 60 = 2 000 000 soʻm boʻladi. Muddat 3 yil (36 oy) deb belgilansa, xarajat 120 000 000 / 36 ≈ 3 333 333 soʻm. Muddatni tanlash soliq uchun qulaylikka emas, hujjatlarga asoslanishi kerak.

Litsenziyalar, dasturlar va foydalanish huquqi uchun toʻlovlar

Litsenziya uchun har bir toʻlov ham amortizatsiya qilinadigan NMA emas. Agar kompaniya nomoddiy aktivdan foydalanish yoki foydalanish huquqi uchun davriy toʻlasa, bunday davriy (joriy) toʻlovlar xarajat sifatida tan olinadi va foydalanish muddati davomida tekis chegirmalarga kiritiladi — bunda Soliq kodeksi 305-moddasi ikkinchi qismidagi talablar bajarilishi, yaʼni xarajatlar asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak.

Dasturlarda uch holatni ajratish muhim: mutlaq huquqlar sotib olingan (307-modda shartlari bajarilsa — NMA), davriy toʻlovlar bilan foydalanish huquqi toʻlanmoqda (xarajatlar tekis hisobdan chiqariladi), dastur ishlab chiqish yoki takomillashtirish buyurtma qilingan. Oxirgi holatda shartnoma mazmuniga qarash kerak: Soliq kodeksining 44-moddasi kompyuter dasturlari va maʼlumotlar bazalarini ishlab chiqish, shuningdek dasturlarni oʻrnatish, takomillashtirish va sozlash xizmatlarini alohida eslatadi, biroq 44-modda royalti taʼrifiga tegishli va 307-moddaning amortizatsiya qoidalarini almashtirmaydi.

ITTKI va amortizatsiya qilinadigan aktivlar

Agar ilmiy tadqiqotlar va (yoki) tajriba-konstruktorlik ishlanmalariga xarajatlar natijasida kompaniya intellektual faoliyat natijalariga mutlaq huquqlarni olsa, bu huquqlar nomoddiy aktivlar deb tan olinadi, xarajatlar esa 307-modda tartibida chegiriladi. Shuning uchun oʻz dasturi yoki texnologiyasini yaratish xarajatlarini huquqlarni rasmiylashtirish bilan solishtirish kerak: himoya hujjatlari va tasdiqlangan mutlaq huquqsiz aktivni tan olib boʻlmaydi.

Amalda buxgalterga NMA boʻyicha alohida reyestr yuritish foydali: har bir aktiv uchun hisobga qabul qilish sanasi, boshlangʻich qiymat, muddat asoslanishi, oylik summa va himoya hujjatiga havola qayd etiladi. Bunday reyestr tekshiruvchiga muddat qayerdan olingani va xarajat nega asosli deb tan olinganini darrov koʻrsatadi.

Umumiy doira — 306-modda: amortizatsiya qilinadigan aktivlar deb Kodeksga muvofiq shunday hisobga olinadigan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar tan olinadi.

Tipik xatolar va nimani tayyorlash kerak

Muammolar koʻpincha formuladan emas, hujjatlardan kelib chiqadi.

• mutlaq huquqni tasdiqlovchi oʻtkazish shartnomasi yoki himoya hujjati yoʻq — aktiv tan olinmaydi;
• muddat «buxgalteriya hisobidagidek» olingan, vaholanki shartnoma yoki patent uni boshqacha cheklaydi;
• litsenziya boʻyicha davriy toʻlovlar aktiv qiymatiga kiritilgan, tekis hisobdan chiqarilmagan;
• chegara — soliq toʻlovchining faoliyat muddati hisobga olinmagan;
• ITTKI xarajatlari bir yoʻla hisobdan chiqarilgan, vaholanki mutlaq huquqlar olingan.
• Tayyorlang: shartnoma, qabul-topshirish dalolatnomasi, himoya hujjati, muddat asoslangan hisob-kitob, amortizatsiya reyestri.