Nazorat qilinadigan xorijiy kompaniyalar (NXK): nazorat qiluvchi shaxs kim va soliq qachon toʻlanadi

Soliq kodeksi boʻyicha NXK nima

Nazorat qilinadigan xorijiy kompaniya deb bir vaqtda ikki shartga javob beradigan xorijiy yuridik shaxs tan olinadi: u Oʻzbekiston soliq rezidenti emas, uning nazorat qiluvchi shaxslari esa Oʻzbekiston soliq rezidenti boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxslardir (SK 39-modda).

NXK odatiy maʼnodagi kompaniya boʻlmasligi ham mumkin: yuridik shaxs tashkil etmagan xorijiy tuzilma ham, agar uning nazorat qiluvchi shaxslari Oʻzbekiston rezidentlari boʻlsa, NXK deb tan olinishi mumkin. 40-moddada bunday tuzilmalar uchun alohida qoidalar bor, shuning uchun har bir tuzilmani taʼsis hujjatlari boʻyicha tahlil qilish kerak.

Nazorat qiluvchi shaxs kim

SK 40-moddasi ikkita miqdoriy mezon va mohiyat boʻyicha nazorat mezonini belgilaydi. Ulardan istalgan biri bajarilishi yetarli.

• Rezidentning (yuridik yoki jismoniy shaxsning) xorijiy kompaniyadagi ishtirok ulushi 25 foizdan oshadi.
• Shaxsning ulushi 10 foizdan oshadi va shu kompaniyadagi barcha Oʻzbekiston rezidentlarining jami ulushi 50 foizdan ortiq.
• Shaxs formal ravishda chegaraga yetmaydi, lekin kompaniyani amalda nazorat qiladi: sof foyda (daromad)ni taqsimlash haqidagi qarorlarga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadi yoki koʻrsata oladi. Taʼsir bevosita yoki bilvosita ishtirok orqali ham, kompaniyani boshqarish shartnomasi orqali ham, boshqa munosabat xususiyatlari orqali ham hisobga olinadi.

Istisnolar va ixtiyoriy tan olish

Shaxsning xorijiy kompaniyadagi ishtiroki faqat birjada listingdan oʻtgan yoki muomalaga qoʻyilgan qimmatli qogʻozlar emitenti boʻlgan Oʻzbekiston yuridik shaxslari orqali amalga oshirilgan boʻlsa va u 40-moddaning boshqa asoslari boʻyicha nazorat qiluvchi deb tan olinmasa, u nazorat qiluvchi shaxs hisoblanmaydi.

Soliq rezidenti oʻzini xorijiy kompaniyaning nazorat qiluvchi shaxsi deb oʻzi tan olishi va bu haqda hisobga turgan joyidagi soliq organiga xabarnoma yuborishi mumkin.

NXK foydasi qachon soliqqa tortilmaydi

Nazorat qiluvchi shaxs maqomining oʻzi soliq degani emas. SK 204-moddasi quyidagi shartlardan kamida bittasi bajarilsa, NXK foydasini ozod etadi: NXK ishtirokchilar oʻrtasida foydani taqsimlamaydigan notijorat tashkilot; NXK faol xorijiy kompaniya yoki faol xorijiy xolding kompaniya; NXK foydasiga soliq solishning samarali stavkasi 337-modda 12-bandidagi foyda soligʻi stavkasidan past emas (qolgan soliq toʻlovchilar uchun u 15 foiz); NXK oʻz mamlakati qonunchiligiga koʻra litsenziya asosida ishlaydigan bank yoki sugʻurta tashkiloti.

Ozod etishning shartlari bor. Faol NXK uchun ozod etish uning joylashgan davlati ofshor yurisdiksiyalar roʻyxatiga kirmasa amal qiladi. Samarali stavka boʻyicha hamda bank va sugʻurtachilar uchun ozod etish Oʻzbekistonning shu davlat bilan soliq masalalari boʻyicha xalqaro shartnomasi boʻlsa amal qiladi.

“Faol” kompaniya nima ekanini 205-modda belgilaydi: moliyaviy yil uchun passiv faoliyatdan daromadlar ulushi jami daromadning 20 foizidan oshmaydi. Passivlar jumlasiga, xususan, dividendlar, royalti, koʻchmas mulkni sotishdan daromadlar, shuningdek maslahat, yuridik, buxgalteriya, auditorlik, marketing va boshqa xizmatlardan daromadlar kiradi (206-modda); qolgan daromadlar faol hisoblanadi. Xoldinglar uchun shartlar qattiqroq: Oʻzbekiston yuridik shaxsining bevosita ishtiroki kamida 75 foiz boʻlib, kamida 365 ketma-ket kalendar kun davom etishi, passiv daromadlar ulushi (faol kompaniyalardan dividendlarsiz) 5 foizdan oshmasligi kerak.

Samarali stavka — kompaniya oʻz mamlakati qonunchiligi boʻyicha hisoblagan va toʻlov manbasida ushlangan soliqning umumiy daromad (foyda) summasiga nisbati (207-modda). Ozod etish huquqining oʻzi hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak: ozod etish “oʻz-oʻzidan” qoʻllanmaydi.

NXK foydasi qanday hisoblanadi va qaysi ulushda hisobga olinadi

SK 331-moddasi NXK foydasi (zarari)ni aniqlashning ikki usulini nazarda tutadi: uning yillik moliyaviy hisobotiga koʻra (soliq solishdan oldingi foyda) yoki yuridik shaxslar uchun Soliq kodeksi qoidalariga koʻra. Birinchi usul NXK davlati bilan Oʻzbekiston oʻrtasida soliq masalalari boʻyicha shartnoma boʻlsa (axborot almashmaydigan davlatlardan tashqari) yoki hisobotga inkor fikrli yoki fikr bildirishdan voz kechilgan boʻlmagan audit xulosasi taqdim etilsa mumkin. Roʻyxatdan oʻtgan mamlakatda hisobot majburiy auditga tortilmasa, foyda xalqaro audit standartlari boʻyicha auditdan oʻtgan hisobot asosida aniqlanadi.

Ikkinchi usulni ixtiyoriy tanlasangiz, uni shu NXK uchun kamida besh soliq davri qoʻllash va soliq maqsadlari uchun hisob siyosatida mustahkamlash kerak. Xorijiy valutadagi summa Markaziy bankning oʻrtacha kursi boʻyicha soʻmga qayta hisoblanadi. Hisoblashda, xususan, ulushlar, qimmatli qogʻozlar va hosilaviy vositalarning haqiqiy qiymat boʻyicha qayta baholanishi hisobga olinmaydi. Soliq bazasi har bir NXK boʻyicha alohida aniqlanadi; zarar cheklovsiz keyingi davrlarga oʻtkazilishi mumkin, lekin zarar davri uchun NXK haqida xabarnoma taqdim etilmagan boʻlsa — mumkin emas.

Keyin 208-modda amal qiladi. NXK foydasi hisobot yilidan keyingi kalendar yilda toʻlangan dividendlar miqdoriga kamayadi. Manbai Oʻzbekiston yuridik shaxslari boʻlgan dividendlar, agar nazorat qiluvchi shaxs ulardan soliqdan ozod etilgan yoki uni toʻlagan boʻlsa, hisobga olinmaydi. Nazorat qiluvchi shaxsning soliq bazasiga foyda uning ishtirok ulushiga mos ulushda kiradi. NXK foydasi soliq davri uchun 300 million soʻmdan oshgan taqdirdagina hisobga olinadi.

Xabarnomalar, hujjatlar va muddatlar

Rezident hisobga turgan joyidagi soliq organiga elektron shaklda xabar beradi (jismoniy shaxslar qogʻozda ham topshirishi mumkin). Xorijiy kompaniyada ishtirok haqidagi xabarnoma ishtirok yuzaga kelgan yoki ulush oʻzgargan kundan boshlab bir oydan kechikmay taqdim etiladi. NXK haqidagi xabarnoma NXK foydasi nazorat qiluvchi shaxsda hisobga olinishi lozim boʻlgan soliq davridan keyingi yilning 20 martidan kechikmay topshiriladi (209-modda).

NXK foydasi hisobga olingan soliq boʻyicha hisobotga NXKning moliyaviy hisoboti (hisobot boʻlmasa — boshqa hujjatlar) va, agar NXK mamlakati qonunchiligiga koʻra audit majburiy boʻlsa yoki ixtiyoriy oʻtkazilgan boʻlsa, audit xulosasi ilova qilinadi. Xorijiy tildagi hujjatlar davlat tiliga tarjima qilinadi. Xulosani hisobot bilan birga taqdim etib boʻlmasa, u xabarnomada xulosa sanasi sifatida koʻrsatilgan kundan boshlab bir oydan kechikmay topshiriladi.

Shartli misol

Misol shartli raqamlarda, real kompaniyaga aloqador emas. MChJ xorijiy kompaniyaning 60 foiziga egalik qiladi va 40-modda boʻyicha nazorat qiluvchi shaxs hisoblanadi. NXK hisoboti boʻyicha soʻmga qayta hisoblangandan keyin foyda 4 000 000 000 soʻmni tashkil etdi, keyingi yilda dividend toʻlanmadi. NXK faol kompaniya emas (passiv daromadlar 20 foizdan ortiq), uning samarali soliq stavkasi 15 foizdan past, u bank ham, sugʻurtachi ham emas.

MChJning ulushi 4 000 000 000 ning 60 foizi, yaʼni 2 400 000 000 soʻm. MChJ bu summani foyda soligʻi bazasiga kiritadi; 15 foiz stavkada bu ulushdan soliq 360 000 000 soʻmni tashkil etadi. Keyingi yilda toʻlangan dividendlar bu foydani kamaytirgan boʻlardi. Agar NXK davlatida samarali stavka 15 foizdan past boʻlmasa va shu davlat bilan ikki tomonlama soliq solishdan qochish shartnomasi amal qilsa, foyda ozod etilgan boʻlardi — lekin tasdiqlovchi hujjatlar boʻlsa.

Javobgarlik va tipik xatolar

NXK foydasini soliq bazasiga kiritmaslik tufayli soliq toʻlanmagan taqdirda SK 227-moddasi toʻlanmagan soliq summasining yigirma foizi miqdorida jarima belgilaydi, lekin oʻn million soʻmdan kam emas.

Amaliyotdagi tipik xatolar:

• nazoratni faqat ustav ulushiga qarab baholash, amaldagi taʼsir va boshqaruv shartnomalariga eʼtibor bermaslik;
• kompaniyalar zanjiri orqali bilvosita ishtirokni hisobga olmaslik;
• tasdiqlovchi hujjatlarni va davlat tiliga tarjimalarni yigʻmasdan ozod etishni qoʻllash;
• NXK haqida xabarnoma topshirmaslik, shu sababli zararni keyingi davrga oʻtkazib boʻlmaslik;
• hisoblashda toʻlangan va taqsimlanmagan dividendlarni aralashtirish.