MHXS (IFRS) 13 «Haqqoniy qiymatni baholash»: asosiy talablar va misollar

IFRS 13 qachon qoʻllaniladi

Standart boshqa MHXS haqqoniy qiymat boʻyicha baholashni yoki haqqoniy qiymatni ochib berishni talab qilganda yoki ruxsat berganda, shuningdek unga asoslangan baholarga — masalan, sotish xarajatlari chegirilgan haqqoniy qiymatga qoʻllaniladi. U eng koʻp ishlaydigan bogʻliq standartlar — IAS 40 «Investitsiya koʻchmas mulki», IAS 41 «Qishloq xoʻjaligi» va IFRS 9 «Moliyaviy instrumentlar».

Boshqa standartlar qoidalari amal qiladigan istisnolar bor: IFRS 13 aksiyalarga asoslangan toʻlovlar, ijara va aktivlarning qadrsizlanishi uchun baholash va ochib berish talablarini belgilamaydi, shuningdek xodimlarga beriladigan mukofotlar va pensiya rejalari boʻyicha haqqoniy qiymatni ochib berish talablarini oʻrnatmaydi.

Taʼrif: chiqish narxi

Haqqoniy qiymat — baholash sanasida bozor ishtirokchilari oʻrtasidagi odatiy bitimda aktivni sotishda olinadigan yoki majburiyatni topshirishda toʻlanadigan narx. Bu chiqish narxi, kompaniya aktivni sotib oladigan narx emas.

Baholashda bozor ishtirokchilari joriy bozor sharoitida narxni belgilashda qoʻllaydigan, jumladan tavakkalchilik haqidagi farazlar ishlatiladi. Shuning uchun kompaniyaning aktivni ushlab turish yoki majburiyatni bajarish niyati baholashga taʼsir qilmaydi: haqqoniy qiymat — kompaniya uchun individual emas, bozor kattaligi.

Baholashda nimalarni hisobga olish kerak

• Aktiv yoki majburiyatning oʻzi: uning holati, joylashuvi va sotishga cheklovlar.
• Odatiy bitim amalga oshiriladigan asosiy (yoki eng foydali) bozor. Oʻzbekistondagi koʻplab aktivlar uchun asosiy bozor — ichki bozor, ammo xomashyo va valyuta instrumentlari uchun tashqi bozor boʻlishi mumkin.
• Nomoliyaviy aktiv uchun — undan eng samarali foydalanish (highest and best use), shuningdek u boshqa aktivlar bilan birga yoki alohida ishlatilishi. Masalan, shahar markazidagi ombor ostidagi yer uchastkasini bozor ishtirokchilari turar joy qurilishidan kelib chiqib baholashi mumkin.
• Bozor ishtirokchilari narxni belgilashda foydalanadigan farazlar.

Haqqoniy qiymat ierarxiyasi

IFRS 13 baholash uchun dastlabki maʼlumotlarni uch darajaga ajratadi. Mavjud boʻlsa, 1-daraja afzal.

• 1-daraja — bir xil aktiv va majburiyatlar uchun faol bozorlardagi tuzatilmagan kotirovkalar. Mahalliy bozorda bu, masalan, birjada muntazam savdo qilinadigan likvid aksiya va obligatsiyalar.
• 2-daraja — boshqa kuzatiladigan maʼlumotlar: oʻxshash aktivlar uchun faol bozorlardagi kotirovkalar yoki bir xil aktivlarning nofaol bozorlardagi kotirovkalari. Misol — maydon va holatga tuzatishlar bilan shu tumandagi oʻxshash obyektlar boʻyicha yaqinda tuzilgan bitimlar narxlari asosida baholangan ofis.
• 3-daraja — baholash sanasida aktiv boʻyicha bozor faolligi kam yoki umuman boʻlmaganda kompaniya mavjud eng toʻliq maʼlumot asosida shakllantiradigan kuzatilmaydigan maʼlumotlar. Misol — rahbariyat prognozlari boʻyicha diskontlangan pul oqimlari usulida baholangan nopublik MChJdagi ulush.

Misol: nopublik kompaniyadagi ulush

Xolding nopublik MChJning 15% iga egalik qiladi va ulushni IFRS 9 boʻyicha foyda yoki zarar orqali haqqoniy qiymatda hisobga oladi. Birja kotirovkalari yoʻq, yil davomida taqqoslanadigan bitimlar boʻlmagan. Baholovchi diskontlangan pul oqimlari modelini tuzadi: besh yillik prognoz, mamlakat tavakkalchiligini hisobga olgan diskont stavkasi va ulushning nazoratsiz xususiyati uchun chegirma.

Stavka, prognoz va chegirma — kuzatilmaydigan maʼlumotlar, demak, baho 3-darajaga tegishli. Hisobotda usul va dastlabki maʼlumotlarni, baho muntazam yangilanib turgani uchun esa uning davr foydasi yoki zarariga taʼsirini ham ochib berish talab etiladi. Agar yil davomida shu MChJdagi ulush bilan mustaqil tomonlar oʻrtasida bitim tuzilganda, uning narxi kuzatiladigan moʻljalga aylanib, bahoni 2-darajaga oʻtkazishi mumkin edi.

Ochib berishlar

Standart hisobot foydalanuvchilari raqamlar qanday olinganini baholay olishi uchun keng qamrovli ochib berishlarni talab qiladi.

• haqqoniy qiymatni baholashda foydalanilgan baholash usullari va dastlabki maʼlumotlar;
• har bir baho tegishli boʻlgan ierarxiya darajasi;
• muhim 3-daraja maʼlumotlaridan foydalangan holda muntazam yangilanadigan baholar uchun (masalan, investitsiya koʻchmas mulki boʻyicha) — baholarning davr foydasi yoki zarariga yoxud boshqa jami daromadga taʼsiri.

Amaliyotdagi odatiy xatolar

• Haqqoniy qiymatni kadastr yoki balans qiymati bilan almashtirish. Kadastr qiymati soliq maqsadlariga xizmat qiladi va bozor ishtirokchilari oʻrtasidagi bitim narxini aks ettirmaydi.
• «Oʻzi uchun» baholash: bozor ishtirokchilari farazlari emas, kompaniya rejalari hisobga olinadi.
• Asosiy parametrlari aslida kuzatilmaydigan baholarni 2-darajaga kiritish.
• 3-daraja boʻyicha ochib berishlarning yoʻqligi — MHXS birinchi marta qoʻllanilganda auditorlarning tez-tez uchraydigan eʼtirozi.
• MHXSga oʻtayotgan kompaniyalar, jumladan 15.09.2025 dagi PQ-282-son qarorga koʻra MHXS boʻyicha hisob yuritadigan jamiyat uchun ahamiyatli tashkilotlar uchun haqqoniy qiymat baholari odatda kirish balansini transformatsiya qilishda birinchi marta paydo boʻladi.