MHXS 15: chegirmalar, bonuslar va qaytarishlar — oʻzgaruvchan haqq

Qaysi summa oʻzgaruvchan haqq hisoblanadi

Standart oʻzgaruvchanlik manbalarini sanaydi: chegirmalar, davr yakuni boʻyicha bonuslar (rebates), qaytarishlar, kreditlar, narx boʻyicha yon berishlar, ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar, natija uchun mukofotlar, jarimalar va shunga oʻxshash boshqa moddalar (51-band). Tovar qaytarish huquqi bilan sotilganda ham summa oʻzgaruvchan boʻladi.

Oʻzgaruvchanlik shartnomada yozilgan boʻlishi shart emas. Agar kompaniyada chegirma berish amaliyoti shakllangan, qoidalar eʼlon qilingan yoki bayonotlar xaridorda yon berishga asosli kutish tugʻdirgan boʻlsa, narx ham oʻzgaruvchan hisoblanadi (52-band). Shuning uchun yildan yilga toʻlanadigan «norasmiy» retro-bonuslarni faqat shartnomada yoʻqligi uchun eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi.

• chorak yoki yil boʻyicha tanlangan xarid hajmi uchun retro-bonus;
• muddatidan oldin toʻlov uchun chegirma;
• yetkazib berishni kechiktirgani uchun xaridorga jarima;
• natijaga erishgani uchun mukofot;
• sotilmagan tovarni qaytarish huquqi.

Summani baholash: ikki usul

Standart ikki usulga ruxsat beradi va summani yaxshiroq bashorat qiladigan usulni tanlash kerak (53-band). Kutilayotgan qiymat — mumkin boʻlgan summalar diapazonidagi ehtimollik bilan tortilgan qiymatlar yigʻindisi; kompaniyada bir xil shartnomalar koʻp boʻlsa, mos keladi. Eng ehtimolli summa — yagona eng ehtimolli natija; shartnomada faqat ikki natija boʻlsa, masalan bonusga erishiladi yoki erishilmaydi, mos keladi.

Usul shartnoma doirasida izchil qoʻllanadi, baholashda esa oqilona mavjud barcha maʼlumot — oʻtgan, joriy va prognoz — hisobga olinadi (54-band). Amalda bu oldingi davrlarda haqiqatda toʻlangan bonuslar, savdo rejasi, tovar guruhlari boʻyicha qaytarishlar statistikasi.

Baholashni cheklash: tushumning qancha qismini tan olish

Baholangan oʻzgaruvchan summa bitim narxiga toʻliq yoki qisman faqat shu darajada kiritiladiki, noaniqlik hal boʻlganda jamlangan tushumni sezilarli kamaytirish kerak boʻlmasligi yuqori ehtimolli boʻlsin (56-band). Storno ehtimoli ham, kattaligi ham baholanadi (57-band).

Tushum kompaniya nazoratidan tashqari omillarga bogʻliq boʻlsa, noaniqlik uzoq vaqt hal boʻlmasa, shunga oʻxshash shartnomalar boʻyicha tajriba cheklangan boʻlsa yoki kompaniya odatda turli yon berishlar bersa, storno xavfi yuqori boʻladi. Bunday holda tushumga faqat ishonch bilan saqlab qoladigan qismi kiradi.

• summa tashqi omillarga — bozor, uchinchi shaxslar harakati, ob-havoga — kuchli bogʻliq;
• natija tez orada maʼlum boʻlmaydi;
• shunga oʻxshash shartnomalar boʻyicha tajriba kam yoki yaxshi bashorat bermaydi;
• kompaniya turli yon berishlar beradi yoki toʻlov shartlarini oʻzgartiradi;
• mumkin boʻlgan summalar koʻp va diapazon keng.

Qaytarish huquqi: tushum, majburiyat va aktiv

Xaridor tovarni qaytarishga haqli boʻlsa, tushum kompaniya huquqqa ega boʻlishini kutayotgan summada tan olinadi, yaʼni qaytarilishi kutilayotgan tovarlarsiz (B21-band). Olingan, ammo hali ishlab topilmagan haqq qaytarish majburiyati sifatida aks ettiriladi (55-band). Shu bilan birga tovarni qaytarib olish huquqi aktivi tan olinadi, sotuv tannarxi tegishli tarzda tuzatiladi.

Aktiv tovarning avvalgi balans qiymatidan qaytarib olishning kutilayotgan xarajatlari, shu jumladan qaytarilgan tovar qiymatining mumkin boʻlgan pasayishi chegirilgan holda baholanadi va majburiyatdan alohida koʻrsatiladi (B25-band). Har bir davr oxirida majburiyat yangilangan kutishlar boʻyicha qayta koʻrib chiqiladi, farq tushumga olib boriladi (B24-band).

Bir tovarni xuddi shunday tur, sifat, holat va narxdagi boshqasiga almashtirish (masalan, boshqa rang yoki oʻlcham) qaytarish hisoblanmaydi (B26-band), nuqsonli tovarni sogʻiga almashtirish esa kafolatlar qoidalari boʻyicha baholanadi (B27-band).

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Misol. Distribyutor chakana tarmoqqa 1 000 dona tovarni 100 000 soʻmdan, jami 100 mln soʻmga joʻnatdi. Xaridor tovarni qaytarishga haqli, oldingi yillar statistikasiga koʻra taxminan 5% qaytariladi. Bir dona tannarxi — 70 000 soʻm, qaytarish xarajatlari shartli hisobga olinmaydi.

Tushum: 95 mln soʻm (950 dona). Qaytarish majburiyati: 5 mln soʻm. Tovarni qaytarib olish huquqi aktivi: 50 × 70 000 = 3,5 mln soʻm, sotuv tannarxi ham shu summaga kamayadi. Agar chorakdan keyin haqiqatda 60 dona qaytarilsa, majburiyat va baho qayta koʻrib chiqiladi, farq tushumda aks etadi.

Endi reja bajarilganda aylanmadan 3% retro-bonus qoʻshamiz. Reja deyarli aniq bajarilsa va tajriba buni tasdiqlasa, bonus toʻlangan yil oxirida emas, sotuvlar jarayonida darhol bitim narxidan chiqariladi. Natija noaniq boʻlsa, cheklashni qoʻllang va ehtiyotkorroq baholang.

Xaridorga toʻlovlar, taqsimlash va odatiy xatolar

Xaridorning oʻziga toʻlovlar — pul, kreditlar, kuponlar — umumiy qoida boʻyicha bitim narxini va tushumni kamaytiradi, agar bu xaridor kompaniyaga topshiradigan alohida tovar yoki xizmat uchun toʻlov boʻlmasa (70-band). Oʻzgaruvchan qism faqat toʻlov shartlari aynan bitta bajarish majburiyatining bajarilishi bilan bogʻliq va bunday taqsimlash umumiy taqsimlash maqsadiga mos kelsagina, shu majburiyatga toʻliq tegishli boʻladi (85-band).

• bonuslar oldindan baholanmay, «toʻlanganda» tan olinadi;
• baho hisobot sanasida yangilanmaydi (59-band);
• storno xavfi baholanmay, tushum cheklovsiz tan olinadi;
• qaytarish faqat xarajat yoki hisobdan chiqarish sifatida aks etadi, majburiyat va aktivsiz;
• qaytarish huquqi aktivi majburiyat bilan qisqartirib yuboriladi, alohida koʻrsatilmaydi;
• shartnomadagi bonuslar hisobga olingan, shakllangan yon berish amaliyoti esa yoʻq.

Buxgalter nimani tayyorlashi kerak

• bonus, chegirma, qaytarish huquqi va jarimali shartnomalar reyestri;
• xaridorlar va tovar guruhlari boʻyicha haqiqiy bonuslar va qaytarishlar statistikasi;
• tanlangan baholash usuli va cheklash darajasining asosnomasi;
• har bir hisobot sanasi uchun qaytarish majburiyati va aktivi hisob-kitobi;
• izohlarda muhim farazlarni ochib berish.