MHXS (IAS) 16 «Asosiy vositalar»: asosiy talablar va misollar

Obyekt qachon asosiy vosita sifatida tan olinadi

IAS 16 ning 7-bandida tan olishning ikki sharti bor: obyekt bilan bogʻliq kelgusi iqtisodiy naflarni tashkilot olishi ehtimoli yuqori va obyekt qiymatini ishonchli baholash mumkin. Standart pul koʻrinishidagi chegara belgilamaydi — hisob birligini tashkilot oʻzi, mulohaza asosida aniqlaydi (9-band). Shablon, asbob va shtamplar kabi mayda bir xil obyektlarni birlashtirib, umumiy qiymati boʻyicha baholash mumkin.

Ehtiyot qismlar, zaxira va yordamchi uskunalar asosiy vosita taʼrifiga mos kelsa, asosiy vosita sifatida hisobga olinadi; aks holda ular tovar-moddiy zaxiralardir (8-band).

• Kundalik texnik xizmat — mehnat haqi, sarf materiallari, mayda detallar — obyekt qiymatiga kiritilmaydi va darhol foyda yoki zararga olib boriladi (12-band).
• Yirik qismlarni almashtirish (pech futerovkasi, samolyot interyeri, binodagi toʻsiqlar) tan olish mezonlari bajarilsa kapitallashtiriladi, almashtirilgan qismning balans qiymati esa hisobdan chiqariladi (13-band).
• Yirik rejali texnik koʻriklar xarajatlari almashtirish xarajati sifatida obyekt qiymatida tan olinadi; oldingi koʻrik qiymatining qoldigʻi hisobdan chiqariladi (14-band).

Boshlangʻich qiymat: nima kiradi va nima kirmaydi

Obyekt dastlab tannarx boʻyicha baholanadi. 16-bandga koʻra unga import bojlari va qoplanmaydigan soliqlar bilan xarid narxi (savdo chegirmalari ayirilgan holda), aktivni yetkazib berish va ishchi holatga keltirish xarajatlari, shuningdek obyektni demontaj qilish, olib chiqish va maydonni tiklash xarajatlarining dastlabki bahosi kiradi.

2020-yilgi tuzatishlarni alohida hisobga olish kerak: MHXS Kengashi aktiv foydalanishga tayyorlanayotgan paytda ishlab chiqarilgan mahsulotni sotishdan tushgan tushum hisobiga asosiy vosita qiymatini kamaytirishni taqiqladi. Bunday tushum va uning tannarxi foyda yoki zararda tan olinadi.

• Kiradi: qurilish yoki xarid bilan bevosita bogʻliq xodimlarga haq, maydonni tayyorlash, yetkazib berish va yuklash-tushirish, oʻrnatish va montaj, ishlashini tekshirish, professional xizmatlar (17-band).
• Kirmaydi: yangi ishlab chiqarish majmuasini ochish, yangi mahsulotlarni reklama qilish va ilgari surish, yangi joyda yoki yangi mijozlar toifasi bilan faoliyat yuritish xarajatlari, shu jumladan xodimlarni oʻqitish (19-band).
• Hisobga olinadigan QQS qiymatga kirmaydi — unga faqat qoplanmaydigan soliqlar kiradi.

Amortizatsiyada komponentli yondashuv

43-band obyektning umumiy qiymatiga nisbatan qiymati sezilarli boʻlgan har bir komponentni alohida amortizatsiya qilishni talab qiladi. Amalda bu binoni konstruksiya, tom, muhandislik tizimlari va liftlarga, samolyotni esa korpus, dvigatellar va interyerga ajratishni anglatadi, agar ularning xizmat muddatlari sezilarli farq qilsa.

Misol: qiymati 1 000 shartli birlik boʻlgan liniya xizmat muddati 15 yil boʻlgan 600 birlik pressdan va muddati 5 yil boʻlgan 400 birlik boshqaruv tizimidan iborat. Liniya butunlay 15 yilga amortizatsiya qilinsa, birinchi yillardagi xarajat kamaytirib koʻrsatiladi; komponentli yondashuv elektronikaning tez eskirishini darhol koʻrsatadi. Boshqaruv tizimi almashtirilganda uning qoldiq qiymati hisobdan chiqariladi, yangisi esa kapitallashtiriladi.

Boshlangʻich qiymat yoki qayta baholash modeli

Tan olingandan keyin tashkilot hisob siyosatini tanlaydi: boshlangʻich qiymat modeli yoki qayta baholangan qiymat modeli — va uni asosiy vositalarning butun sinfiga qoʻllaydi (29-band). Bitta obyekt qayta baholansa, u tegishli boʻlgan butun sinf qayta baholanadi (36-band).

Qayta baholangan qiymat — qayta baholash sanasidagi adolatli qiymatdan keyingi jamgʻarilgan amortizatsiya va qadrsizlanish zararlari ayirilgan summa. Qayta baholash balans qiymati hisobot sanasidagi adolatli qiymatdan sezilarli farq qilmaydigan muntazamlikda oʻtkaziladi (31-band). Narxi oʻzgaruvchan aktivlar uchun har yili, barqarorlari uchun 3–5 yilda bir marta yetarli boʻlishi mumkin (34-band).

• Qiymat oshishi boshqa umumlashgan daromadda tan olinadi va kapitalda «qayta baholashdan qiymat oʻsishi» sifatida jamgʻariladi; foydada — faqat oʻsha aktivning ilgari tan olingan qiymat pasayishini tiklovchi qismida (39-band).
• Qiymat pasayishi foyda yoki zararga olib boriladi, ushbu aktiv boʻyicha ilgari jamgʻarilgan oʻsish bilan qoplanadigan qism bundan mustasno (40-band).
• Aktiv chiqib ketganda jamgʻarilgan oʻsish foyda yoki zararni chetlab, bevosita taqsimlanmagan foydaga oʻtkazilishi mumkin (41-band).

Amortizatsiya: muddat, tugatish qiymati, usul

Amortizatsiyalanadigan summa — qiymatdan tugatish qiymati ayirilgani — foydali xizmat muddati davomida tizimli taqsimlanadi (50, 53-bandlar). Tugatish qiymati va foydali xizmat muddati kamida har bir hisobot yili oxirida qayta koʻrib chiqiladi; oʻzgarishlar IAS 8 boʻyicha buxgalteriya bahosining oʻzgarishi sifatida aks ettiriladi (51-band). Amortizatsiya usuli ham har yili tahlil qilinadi (61-band).

Amortizatsiya aktiv foydalanishga tayyor boʻlganda boshlanadi va quyidagi sanalardan eng oldingisida toʻxtaydi — aktivni MHXS (IFRS) 5 boʻyicha sotish uchun moʻljallangan deb tasniflash yoki tan olishni toʻxtatish. Uskunaning turib qolishi amortizatsiyani toʻxtatmaydi (55-band).

• Ruxsat etilgan usullar: toʻgʻri chiziqli, kamayib boruvchi qoldiq, mahsulot hajmiga mutanosib; usul naflardan foydalanish xususiyatini aks ettirishi kerak (60, 62-bandlar).
• Tushumga asoslangan usul 2014-yilgi tuzatish bilan taqiqlangan.
• Qadrsizlanish MHXS (IAS) 36 boʻyicha tekshiriladi (63-band).

Chiqib ketish va transformatsiyadagi odatiy xatolar

Chiqib ketishdan foyda yoki zarar sof tushum va obyektning balans qiymati oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi (71-band) va foyda yoki zararda tan olinadi, lekin tushum sifatida tasniflanmaydi (68-band).

• Kutilayotgan foydalanishni baholash oʻrniga soliq normalaridagi xizmat muddatlarini koʻchirish.
• Binolar va murakkab uskunalarda komponentlarning yoʻqligi.
• Sukut boʻyicha nol tugatish qiymati va yillab qayta koʻrilmagan baholar.
• Turib qolgan uskunaning amortizatsiyasini toʻxtatish.
• 12-bandga koʻra joriy xarajat boʻlgan taʼmirlarni kapitallashtirish.