Sotib olingan ulushlar va kapitalga pul boʻlmagan hissalar MHXS boʻyicha

Kapital nima va u sotib olish uchun nega muhim

IAS 32 boʻyicha ulush instrumenti — kompaniyaning barcha majburiyatlari chegirib tashlangandan keyin aktivlardagi qoldiq ulushni tasdiqlovchi shartnomadir. Kapital bilan barcha operatsiyalarning mantigʻi shundan kelib chiqadi: kompaniya egasiga uning ulushi uchun toʻlaganda, u aktiv sotib olmaydi, balki qoldiq manfaatning bir qismini qaytaradi. Shuning uchun oʻz instrumentlari sotib olish sababidan qatʼi nazar moliyaviy aktiv boʻlmaydi.

Oʻz ulushlarini sotib olish: IAS 32 ning 33–34-bandlari qoidalari

Sotib olingan oʻz ulush instrumentlari (ingliz terminologiyasida — treasury shares) kapitaldan chegiriladi. Oʻz instrumentlarini sotib olish, sotish, chiqarish yoki bekor qilishda foyda yoki zarar foyda yoki zarar tarkibida tan olinmaydi, toʻlangan yoki olingan evaz esa bevosita kapitalda aks ettiriladi. Bunday instrumentlarni nafaqat kompaniyaning oʻzi, balki konsolidatsiyalangan guruhning boshqa kompaniyalari ham sotib olib, ushlab turishi mumkin.

• sotib olish: «sotib olingan ulushlar» moddasi debeti (kapitaldan chegirma), pul mablagʻlari yoki boshqa evaz krediti;
• qayta sotish: tushgan evaz kapitalda tan olinadi, sotib olish narxi bilan farq foyda yoki zararga oʻtmaydi;
• bekor qilish: operatsiya kapital ichida qoladi, daromad va xarajat yuzaga kelmaydi;
• ulush instrumentining oʻzi haqqoniy qiymatining oʻzgarishlari hisobotda aks ettirilmaydi.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli. Ishtirokchining nominal hissasi 100 000 shartli birlik boʻlgan ulushi bor. Kompaniya uni 150 000 shartli birlikka naqd pulga sotib oladi. 50 000 shartli birlik farq «sotib olishdan zarar» emas: butun 150 000 shartli birlik summasi kapitalning kamayishi sifatida aks ettiriladi. Keyinroq kompaniya bu ulushni yangi ishtirokchiga 170 000 shartli birlikka sotsa, 170 000 va 150 000 oʻrtasidagi farq ham kapitalda qoladi va foydaga tushmaydi.

Bunday yondashuv soliq va boshqaruv qarorlari uchun muhim: davr foydasi koʻrsatkichi oʻz ulushlari bilan operatsiyalar tufayli «yaxshilanmasligi» yoki «yomonlashmasligi» kerak. Sotib olishning soliq oqibatlari mahalliy soliq qonunchiligi bilan alohida belgilanadi va muayyan holatlarga bogʻliq — ularni soliq maslahatchisi bilan baholash kerak.

Kapital bilan operatsiyalar xarajatlari

Ulushlarni sotib olish yoki chiqarish xarajatlari — reyestr va tartibga solish yigʻimlari, yuristlar, buxgalterlar va boshqa maslahatchilarga toʻlov, bosma xarajatlar, boj — avtomatik tarzda foydaga oid qilinmaydi. Ular kapital bilan operatsiyaga bevosita bogʻliq qoʻshimcha xarajatlar boʻlgani, yaʼni aks holda yuzaga kelmagan boʻlgani darajada kapitaldan (tegishli soliq foydasi chegirilgan holda) chegiriladi. Bekor qilingan operatsiya xarajatlari davr xarajati sifatida tan olinadi.

Amaliy xulosa: bunday xarajatlarni odatiy maslahat xarajatlaridan alohida hisobga oling, aks holda ularning muayyan ulush bitimiga tegishli ekanini keyin isbotlash qiyin boʻladi.

Pul boʻlmagan aktivlar bilan hissa

Ishtirokchi kapitalga mol-mulk — uskuna, koʻchmas mulk, nomoddiy aktivlar — qoʻshsa, kompaniya aktiv oladi, kapitalning oshishi esa uning bahosiga teng boʻladi. IAS 32 da yangi ulushlar chiqarmasdan qoʻshilgan hissa boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri qoida yoʻq, shuning uchun aktivlar evaziga ulushlar chiqarilganda IFRS 2 yoʻl-yoʻriq boʻladi: olingan aktivlar va kapitalning tegishli oshishi olingan narsaning haqqoniy qiymati boʻyicha oʻlchanadi. Uni ishonchli baholab boʻlmasa, qiymat bilvosita — chiqarilgan ulush instrumentlarining haqqoniy qiymatiga qarab aniqlanadi.

Uch narsani adashtirmaslik muhim: haqqoniy qiymat boʻyicha baholash (baholovchi hisoboti yoki boshqa asos kerak), taʼsis hujjatlaridagi ulush nominali va hissa qoʻshuvchi ishtirokchidagi hisob qiymati. Kompaniya hisobotida mol-mulk baho boʻyicha aks ettiriladi, nominal bilan farq esa foyda emas — u kapitalning bir qismi.

Bir vaqtning oʻzida biznesni sotib olish boʻlgan hissa uchun biznesni birlashtirishning alohida qoidalari (IFRS 3) qoʻllaniladi va bu holat alohida koʻrib chiqilishi kerak.

• hissa haqidagi ishtirokchilar qarorini va qoʻshiladigan mol-mulk roʻyxatini mustahkamlang;
• mustaqil baho yoki haqqoniy qiymatning boshqa tasdigʻini oling;
• aktiv va kapitalning oshishini topshirish sanasiga baho boʻyicha aks ettiring;
• bitimda uni biznesni sotib olishga aylantiradigan elementlar yoʻqligini tekshiring.

Oshkor qilish va tipik xatolar

Sotib olingan oʻz instrumentlari summasi alohida — balansning asosiy qismida yoki izohlarda oshkor qilinadi. Sotib olish bogʻliq tomonlardan amalga oshirilsa, IAS 24 boʻyicha oshkor qilish qoʻshiladi. Egalarga toʻlovlar (dividendlar va boshqa taqsimotlar) ham bevosita kapitalga debetlanadi.

Amaliyotdagi tez-tez uchraydigan xatolar:

• sotib olish narxi va nominal oʻrtasidagi farqni foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobotda foyda yoki zarar sifatida aks ettirish;
• sotib olingan ulushni moliyaviy aktiv yoki investitsiya sifatida hisobga olish;
• hissa nominalini baholashsiz mol-mulkning haqqoniy qiymati deb qabul qilish;
• bitim boʻyicha barcha maslahat xarajatlarini ajratmasdan davr xarajatiga chiqarish;
• bogʻliq tomonlardan sotib olish haqida izohlarda jim turish;
• kompaniya mijozlar nomidan ushlab turgan oʻz instrumentlarini oʻz balansida hisobga olish — bunda agentlik munosabatlari mavjud va bunday pozitsiyalar balansga kiritilmaydi.