Ish beruvchi tashabbusi bilan ishdan boʻshatish: asoslar va tartib

MK 161-moddasi boʻyicha ishdan boʻshatish asoslari

Qonunda sabablarning yopiq roʻyxati bor. Kodeks yoki boshqa qonunlarda nazarda tutilmagan asoslar boʻyicha boʻshatish taqiqlanadi (163-modda).

• tashkilot yoki uning alohida boʻlinmasini tugatish yoxud YaTT faoliyatini toʻxtatish;
• texnologiya, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi, ish hajmining qisqarishi bilan bogʻliq xodimlar soni yoki shtatining oʻzgarishi;
• xodimning malakasi yetarli boʻlmagani sababli egallab turgan lavozimiga yoki bajarayotgan ishiga nomuvofiqligi;
• mehnat majburiyatlarini muntazam buzish — oldingi jazodan keyin bir yil ichida intizomiy nojoʻya xatti-harakatni takroran sodir etish;
• mehnat majburiyatlarini bir marta qoʻpol buzish;
• Kodeks va boshqa qonunlarda belgilangan boshqa asoslar.

Qachon ishdan boʻshatish mumkin emas

163-modda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik va taʼtil davrlarida, davlat yoki jamoat vazifalarini bajarish vaqtida, xizmat safarida, shuningdek homilador ayollarga va uch yoshgacha bolasi bor xodimlarga beriladigan kafolatlarga rioya qilmasdan ish beruvchi tashabbusi bilan shartnomani bekor qilishni taqiqlaydi. Bu cheklovlar faqat tashkilot tugatilganda yoki YaTT faoliyati toʻxtatilganda qoʻllanilmaydi.

Agar jamoa shartnomasi yoki kelishuvida kasaba uyushmasi qoʻmitasining roziligi talab qilinsa, usiz boʻshatish mumkin emas. Qoʻmita oʻn kunlik muddatda yozma javob beradi; javob boʻlmasa, ish beruvchi rozilikisiz boʻshatishga haqli. Rozilik olingandan keyin shartnoma bir oydan kechiktirmay bekor qilinishi kerak (164-modda).

Shtatlarni qisqartirish va lavozimga nomuvofiqlik

161-moddaning 2 va 3-bandlari boʻyicha boʻshatishda ish beruvchi avval boshqa ishga oʻtkazishni taklif qilishi shart (144-modda): qisqartirishda — mutaxassislik va malakaga mos ishga, u boʻlmasa — mavjud boshqa ishga; malaka yetarli boʻlmaganda — mutaxassislik boʻyicha kamroq malaka talab qiladigan ishga. Faqat vaqtinchalik ish boʻlsa, muddatli shartnoma boʻyicha oʻtkazish taklif qilinadi. Boʻshatish faqat oʻtkazishdan bosh tortilganda, boʻsh oʻrinlar boʻlmaganda yoki oʻtkazish imkoni boʻlmaganda mumkin.

Qisqartirishda ishda qoldirishning imtiyozli huquqi hisobga olinadi: birinchi navbatda malakasi va mehnat unumdorligi yuqoriroq xodimlar saqlanadi, teng boʻlganda esa — masalan, ikki yoki undan ortiq qaramogʻidagi shaxsi bor, ushbu ish beruvchida uzoq ish stajiga ega xodimlar, nogironligi boʻlgan shaxslar (167-modda).

• Imzo qoʻydirib ogohlantirish — tugatish va shtatni qisqartirishda kamida ikki oy oldin (165-modda).
• Kamida ikki hafta oldin — malaka yetarli emasligi sababli nomuvofiqlikda.
• Ogohlantirish muddatini tegishli davomiylikdagi pul kompensatsiyasi bilan almashtirish mumkin.
• Ogohlantirish davrida xodim ish izlash uchun haftasiga kamida bir kun ish haqi saqlangan holda ishga chiqmaslik huquqiga ega (aybli harakatlar uchun boʻshatish bundan mustasno).

Intizomiy boʻshatish: ishga kelmaslik va boshqa qoidabuzarliklar

Aybli harakatlar uchun boʻshatish intizomiy jazo chorasidir, shuning uchun MKning 312–314-moddalaridagi tartibga rioya qilinadi. Boʻshatishga sabab boʻladigan bir martalik qoʻpol qoidabuzarliklar roʻyxatini Kodeksning oʻzi belgilamaydi: u ichki mehnat tartibi qoidalari, mehnat shartnomasi (rahbar uchun) yoki intizom ustavlari bilan belgilanadi (162-modda). Shuning uchun «progul» uchun boʻshatish faqat u ish beruvchidagi shunday roʻyxatga bevosita kiritilgan boʻlsa qonuniydir.

Aybli harakatlar uchun shartnomani bekor qilish haqida ogohlantirish — kamida uch kun oldin (165-modda).

• Jazodan oldin yozma tushuntirish talab qilinadi; tushuntirishdan bosh tortish guvohlar imzosi bilan dalolatnoma orqali rasmiylashtiriladi (313-modda).
• Bitta nojoʻya xatti-harakat uchun — bitta jazo; ogʻirligi, holatlari, oldingi ishi hisobga olinadi.
• Sabablari koʻrsatilgan buyruq uch ish kuni ichida imzo qoʻydirib eʼlon qilinadi; buyruq bilan tanishtirilmagan xodim jazosi yoʻq deb hisoblanadi.
• Muddat — aniqlangan kundan boshlab bir oydan, sodir etilgan kundan olti oydan kechiktirmay, taftish yoki auditorlik tekshiruvi natijalari boʻyicha — ikki yildan kechiktirmay (314-modda).

Buyruq, hisob-kitob va ishdan boʻshatish nafaqasi

Boʻshatish buyruq bilan rasmiylashtiriladi, unda asos Kodeks moddasi (bandi) tahririga aniq mos ravishda unga havola bilan koʻrsatiladi; qoʻpol qoidabuzarlikda — qoʻshimcha ravishda ichki mehnat tartibi qoidalari bandi (170-modda). Shartnoma bekor qilingan kun — oxirgi ish kuni.

Barcha summalar shartnoma bekor qilingan kuni toʻlanadi: olinmagan ish haqi, foydalanilmagan taʼtillar uchun kompensatsiya va boshqa tegishli toʻlovlar (172-modda). Agar xodim oʻsha kuni ishlamagan boʻlsa — hisob-kitob talabidan keyin uch kundan kechiktirmay.

• Ish beruvchi tashabbusi bilan boʻshatishda ishdan boʻshatish nafaqasi xodimning aybli harakatlari bilan bogʻliq asoslardan tashqari har doim toʻlanadi (173-modda).
• Eng kam miqdori ushbu ish beruvchidagi stajga bogʻliq: oʻrtacha oylik ish haqining 50% — uch yilgacha, 75% — uch yildan besh yilgacha, 100% — besh yildan oʻn yilgacha, 150% — oʻn yildan oʻn besh yilgacha, 200% — oʻn besh yildan ortiq.
• Aybli harakatlar uchun boʻshatishda nafaqa va kompensatsiyalar na jamoa, na mehnat shartnomasida nazarda tutilishi mumkin.

Xatoning oqibatlari

Ishga tiklash haqidagi daʼvo buyruq nusxasi topshirilgan kundan boshlab uch oy ichida beriladi (560-modda). Boʻshatish noqonuniy deb topilsa, xodim ishga tiklanadi, majburiy ishdan tashqarida boʻlgan vaqti va shikoyat qilish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlar toʻlanadi; maʼnaviy zarar kompensatsiyasi oʻrtacha oylik ish haqidan kam boʻlishi mumkin emas. Ishga tiklash oʻrniga sud xodimning iltimosiga koʻra kamida uch oylik ish haqi miqdorida qoʻshimcha tovon undirishi mumkin (174-modda).