Auditor kim va u nima bilan shugʻullanadi

Auditor nima bilan shugʻullanadi

Asosiy ish — auditorlik tekshiruvi: moliyaviy hisobot va unga bogʻliq moliyaviy axborotning ishonchliligi va buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiqligini aniqlash maqsadida tekshirish (OʻRQ-677, 32-modda). Tekshiruv majburiy — qonun talab qilganda — va tashabbus tarzida, kompaniyaning oʻzi, uning mulkdori yoki ulushi kamida 5 foiz boʻlgan ishtirokchilar qaroriga koʻra boʻladi (32, 36-moddalar).

Tekshiruvlardan tashqari auditorlik tashkilotlari turdosh xizmatlar koʻrsatadi (33-modda): hisobni yoʻlga qoʻyish, tiklash va yuritish, hisobot, shu jumladan MHXS boʻyicha hisobot tuzish; taftish komissiyasi funksiyalari; hisob boʻyicha, soliq maslahatchisi boʻlganda esa soliqlar boʻyicha ham maslahat berish. Auditorlik tashkilotlariga boshqa tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanish taqiqlanadi (27-modda).

Auditor amalda nimani tekshiradi

Auditor hujjatlarni yalpi koʻrib chiqmaydi, balki xavflardan kelib chiqadi. Avval u kompaniya biznesini, yirik bitimlarni va hisobning zaif joylarini oʻrganadi, soʻngra jiddiy buzilish ehtimoli yuqoriroq boʻlgan uchastkalarni tanlaydi.

Har bir shunday uchastka boʻyicha dalillar yigʻiladi: birlamchi hujjatlar, kontragentlar va banklardan tasdiqnomalar, qayta hisob-kitob natijalari, inventarizatsiya maʼlumotlari, xodimlarning tushuntirishlari.

• tushum va shartnomalar boʻyicha daromadlarni tan olish
• zaxiralar, ularning mavjudligi va bahosi
• asosiy vositalar va amortizatsiya
• xaridorlar, yetkazib beruvchilar va qarzlar boʻyicha hisob-kitoblar
• byudjet bilan hisob-kitoblar va QQS hisobi
• mehnatga haq toʻlash va unga bogʻliq hisoblashmalar

Auditor, buxgalter, taftishchi va soliq maslahatchisi

• Buxgalter kompaniya hisobini yuritadi va hisobotini tuzadi — u kompaniya tomonida ishlaydi.
• Auditor bu hisobotni mustaqil tekshiradi va xulosani imzolaydi: xulosaning har bir sahifasi tekshiruvni oʻtkazgan auditor (auditorlar) va auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan imzolanadi (39-modda).
• Taftishchi (taftish komissiyasi) — jamiyat ichidagi nazorat organi; uning funksiyalarini auditorlik tashkiloti ham turdosh xizmat sifatida bajarishi mumkin (33-modda).
• Soliq maslahatchisi soliqlar boʻyicha maslahat beradi; auditorlik tashkiloti soliq maslahatlarini faqat shtatida shunday mutaxassis boʻlganda yoki u bilan shartnoma boʻlganda berishga haqli (33-modda).

Mustaqillik: auditor qachon tekshira olmaydi

Qonun auditorlik tashkilotiga, xususan, quyidagi hollarda tekshiruv oʻtkazishni taqiqlaydi (34-modda):

• oʻz kreditori yoki sugʻurtachisida, shuningdek u yoki uning auditorlari muassis, ishtirokchi, aksiyador boʻlgan kompaniyada;
• agar uning xodimi bir vaqtning oʻzida tekshirilayotgan kompaniyaning muassisi, rahbari yoki buxgalteri boʻlsa;
• agar tekshirilayotgan davrda u ushbu kompaniyaning hisobini yuritgan yoki hisobotini tuzgan yoxud uning taftish komissiyasi funksiyalarini bajargan boʻlsa;
• agar uning xodimlari tekshirilayotgan kompaniya muassisi, rahbari yoki buxgalterining yaqin qarindoshlari boʻlsa;
• hisobot haqidagi fikrga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan manfaatlar toʻqnashuvida.

Qanday qilib auditor boʻlish mumkin

• Oliy maʼlumot va oliy taʼlimdan keyin soʻnggi oʻn yil ichida buxgalteriya hisobi va audit sohasida kamida uch yillik ish staji; «buxgalteriya hisobi» va «audit» mutaxassisliklari boʻyicha magistrlar uchun — auditorlik tashkilotida kamida bir yil; iqtisodiyot boʻyicha ilmiy darajaga ega nomzodlar uchun staj talab qilinmaydi (21-modda).
• Malaka imtihoni; muvaffaqiyatsizlikda qayta topshirish bir oydan keyin mumkin (20-modda).
• Sertifikatni auditorlarning respublika jamoat birlashmasi beradi: avval besh yilga, keyin oʻn yilga uzaytiriladi va undan keyin — muddatsiz (19-modda). Xalqaro buxgalter sertifikati egalariga u 21 va 22-moddalar talablariga rioya qilingan holda imtihonsiz beriladi.
• Sertifikat olingan yildan keyingi yildan boshlab har yili malaka oshirish (18-modda).

Auditor qayerda ishlaydi

Auditor bir vaqtning oʻzida faqat bitta auditorlik tashkilotida — mehnat yoki fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha — ishlashi va faqat oʻzi ishlaydigan tashkilotning muassisi boʻlishi mumkin (17-modda). Sertifikati boʻlmagan xodim auditor yordamchisi sifatida ishlaydi: auditor topshirigʻi bilan tekshiruvda qatnashadi, lekin auditorlik xulosasini imzolamaydi.

Auditor ishi bosqichma-bosqich qanday oʻtadi

Tekshiruv hujjatlar boʻyicha birinchi soʻrovdan ancha oldin boshlanadi. Auditor sohani oʻrganadi, taʼsis hujjatlarini oʻqiydi, mulkchilik tuzilmasi va yirik shartnomalarni koʻrib chiqadi — bu kompaniyada tushum qayerdan kelishi va qayerda notoʻgʻri koʻrsatilishi mumkinligini tushunish uchun.

Keyin reja tuziladi: qaysi uchastkalar yalpi tartibda, qaysilari tanlov asosida tekshiriladi, tanlovning qanday hajmi yetarli boʻladi. Bu reja qatʼiy emas — agar birinchi hujjatlardayoq tizimli xato aniqlansa, qamrov kengaytiriladi.

Dala bosqichi — buxgalteriya uchun eng koʻzga koʻrinadigan qism. Auditor registrlar va birlamchi hujjatlarni soʻraydi, qoldiqlarni solishtiradi, kontragentlar va banklarga soʻrovlar yuboradi, xodimlarga savollar beradi. Bu yerda javoblar tezligi muhim: choʻzilgan hujjat almashinuvi butun tekshiruvni choʻzib yuboradi.

Yakuniy bosqichda aniqlangan buzilishlar umumlashtiriladi va ahamiyatliligi boʻyicha baholanadi. Bitta hujjatdagi mayda noaniqlik va tushumni tan olishdagi tizimli xato yakuniy fikrga turlicha taʼsir qiladi va aynan shu baho xulosa turini belgilaydi.

• biznes va xavflarni dastlabki oʻrganish
• protseduralar hajmi va chuqurligini rejalashtirish
• auditorlik dalillarini yigʻish
• aniqlangan buzilishlarni ahamiyatliligi boʻyicha baholash
• natijalarni rahbariyat bilan muhokama qilish
• xulosa va yozma axborotni chiqarish

Kompaniya uchun auditorni qanday tanlash kerak

• Tashkilotni Auditorlik tashkilotlarining reyestrida tekshiring — unda yozuv boʻlmasa, auditorlik faoliyati yuritilmaydi (27-modda).
• 34-modda boʻyicha cheklovlar yoʻqligiga ishonch hosil qiling: masalan, agar aynan shu firma tekshirilayotgan davrda hisobingizni yuritgan boʻlsa, uni tekshira olmaydi.
• Hajm, muddatlar va natijalar formatini oldindan muhokama qiling — tashabbus tarzidagi tekshiruv uchun ular shartnoma bilan belgilanadi (36-modda).