Audit va maslahat xarajatlari: soliq hisobi va tasdiqlash

Xarajat qanday shartlarga javob berishi kerak

SKning 305-moddasi daromad olish bilan bogʻliq xarajat sifatida asoslangan va hujjat bilan tasdiqlangan xarajatlarni tan oladi. Asoslanganlik va hujjat bilan tasdiqlanganlik — ikkita alohida talab, chegirmani rad etish ularning istalgan biri boʻyicha mumkin.

Asoslangan xarajat deb pul shaklida baholangan, iqtisodiy jihatdan oqlangan xarajat tushuniladi. Xarajat quyidagi shartlardan kamida bittasiga mos kelsa, iqtisodiy jihatdan oqlangan hisoblanadi:

• u daromad olishga qaratilgan faoliyatni amalga oshirish maqsadida qilingan;
• u tadbirkorlik faoliyatini saqlab qolish yoki rivojlantirish uchun zarur yoki xizmat qiladi va xarajatlarning faoliyat bilan bogʻliqligi aniq asoslangan;
• u qonun hujjatlari qoidalaridan kelib chiqadi.

Shartnoma: xizmatning huquqiy asosi

Audit va maslahat xizmatlari pullik xizmat koʻrsatish shartnomasi sifatida rasmiylashtiriladi: Fuqarolik kodeksiga koʻra ijrochi buyurtmachining topshirigʻi boʻyicha xizmat koʻrsatadi, buyurtmachi esa ularni toʻlashga majbur. Pullik xizmat koʻrsatish haqidagi bob qoidalari auditorlik va maslahat xizmatlariga ham toʻgʻridan-toʻgʻri tatbiq etiladi (FK 703-modda).

Toʻlov muddati va tartibi shartnomada belgilanadi (FK 705-modda), shuning uchun shartnomada predmet, natija, muddatlar va topshirish-qabul qilish tartibini aniq yozish lozim. Faqat «maslahat bilan qoʻllab-quvvatlash» degan, mavzulari va yakuniy materiallari koʻrsatilmagan ifoda tekshiruvchida koʻp savol tugʻdiradi.

Faoliyat bilan bogʻliqlikni oldindan qayd etgan yaxshi: shartnomada, topshiriqda yoki xizmat yozuvida kompaniyaga xizmat nima uchun kerakligini koʻrsating — masalan, tekshiruvga tayyorgarlik, muayyan bitim boʻyicha soliq xavflarini baholash, hisobotni topshirishdan oldin tekshirish.

Hujjat bilan tasdiqlash nimani anglatadi

Soliq kodeksi bitta shakl roʻyxati bilan cheklanmaydi: hujjat bilan tasdiqlangan xarajat deb Oʻzbekiston qonunchiligiga muvofiq, xarajat amalga oshirilgan xorijiy davlatda qoʻllaniladigan tartibga muvofiq yoki boshqa shaklda rasmiylashtirilgan xarajatlar tan olinadi. Boshqa shakllar qatoriga xizmat safari buyrugʻi, yoʻl hujjatlari va shartnomaga muvofiq koʻrsatilgan xizmat toʻgʻrisidagi hisobot toʻgʻridan-toʻgʻri kiritilgan.

Audit va maslahatlar uchun oxirgi band asosiy hisoblanadi. Amaliy toʻplam quyidagicha:

• predmet va toʻlov shartlari yozilgan shartnoma;
• topshiriq yoki ilova — savollar roʻyxati (maslahatlar uchun mavzu va kutilayotgan natija);
• ikki tomon imzolagan bajarilgan ishlar (koʻrsatilgan xizmatlar) dalolatnomasi;
• ijrochining koʻrsatilgan xizmat haqidagi hisoboti: auditorlik xulosasi, soliq masalasi boʻyicha yozma xulosa, memorandum, tavsiyalar, uchrashuv bayonnomalari;
• toʻlov hujjati va hisobvaraq-faktura yoki qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa birlamchi hujjat;
• xizmat nima uchun kerak boʻlgani va natijani kim qabul qilgani koʻrsatilgan ichki yozuv yoki buyruq.

Xarajatlar nega bahsli boʻladi

SKning 317-moddasidan nimalar chegirilmasligi koʻrinadi. Audit va maslahatlarga koʻpincha quyidagi asoslar tegishli boʻladi:

• daromad olishga qaratilgan faoliyat bilan bogʻliq boʻlmagan, qonun hujjatlari ularni qilishni majburiy qilmagan xarajatlar (317-moddaning 18-bandi);
• xizmat haqiqatda koʻrsatilmasdan amalga oshirilgan operatsiyalar boʻyicha xarajatlar, agar bu soliq toʻlovchi koʻrsatilgan, qonuniy kuchga kirgan sud qarori bilan aniqlangan boʻlsa (317-moddaning 17-bandi);
• byudjet tizimiga toʻlanishi lozim boʻlgan (toʻlangan) penya, jarima va boshqa sanksiyalar (317-moddaning 19-bandi), shuningdek soliq tekshiruvlari natijalari boʻyicha qoʻshimcha hisoblangan soliq va yigʻimlar (317-moddaning 12-bandi).

Rasmiylashtirishdagi odatiy xatolar

Koʻpincha muammoni xizmatning oʻzi emas, uning atrofidagi hujjatlar yaratadi. Amalda uchraydigan holatlar:

• dalolatnoma imzolangan, lekin xizmat haqida hisobot yoʻq: hujjatlardan kompaniya aynan nima olgani koʻrinmaydi;
• dalolatnoma va shartnomada xizmat nomi yoki muddatlari har xil, summalar mos kelmaydi;
• xizmatning faoliyat bilan bogʻliqligi hech qayerda tavsiflanmagan, maslahat mavzusi kompaniya biznesiga aloqador emas;
• dalolatnoma oʻtgan sana bilan tuzilgan, xizmat koʻrsatilgan davr xarajat hisobga olingan hisobot davriga mos kelmaydi;
• xoʻjalik shartnomalari shartlarini buzganlik uchun sanksiyalar xarajatga kiritilgan: 317-modda (36-band) ularni chegirishni toʻgʻridan-toʻgʻri istisno qiladi.

Hisobga olish xususiyatlari: QQS va buxgalteriya tartibi

SKning 37-bobiga muvofiq hisobga olinadigan QQS summasi xarajat sifatida tan olinmaydi (305-modda): foyda boʻyicha xarajatga xizmatning hisobga olingan QQSsiz qiymati kiradi. QQS hisobga olinmagan boʻlsa, uni hisobga olish tartibini odat boʻyicha emas, SK normalari boʻyicha aniqlang.

Xarajatni buxgalteriya hisobida tan olish tartibi soliqdagidan farq qilsa, soliq maqsadlarida SKda belgilangan tartib qoʻllaniladi. Shuning uchun buxgalteriya yozuvlarini ham, soliq shartlariga mosligini ham tekshiring. Bir xil xarajatlar bir necha xarajat moddasida nazarda tutilgan boʻlsa, ular faqat bir marta ayiriladi.

Kompaniya uchun harakatlar tartibi

Xarajat bahssiz qabul qilinishi uchun ketma-ketlikni ishlar boshlanishidan oldin mustahkamlang, soliq organi soʻrovidan keyin emas:

• shartnoma tuzishdan oldin xizmat maqsadi va masʼul xodimni aniqlang;
• shartnomada yoki ilovada predmet, natija va qabul qilish tartibini yozing;
• xizmat koʻrsatilgach, ijrochining hisobotini oling va dalolatnomani imzolang;
• toʻplamni yigʻing: shartnoma, topshiriq, dalolatnoma, hisobot, toʻlov, birlamchi hujjatlar;
• xarajatni xizmat koʻrsatilgan davrda aks ettiring va hujjatlarni har bir xizmat boʻyicha yagona toʻplamda saqlang.