Avval chegirilgan xarajatlarni qoplash: qaytarilgan qarz va byudjet kompensatsiyasi qachon daromad boʻladi

301-modda boʻyicha daromadga nima kiradi

Soliq kodeksining 301-moddasi toʻrt guruh tushumni sanaydi. Ularning umumiy mantigʻi bir xil: pul yoki mol-mulk soliq toʻlovchi ilgari chegirgan xarajatlar hisobiga keladi, shuning uchun chegirmani qoldirib, qoplanishni koʻrsatmaslik mumkin emas.

Kodeks bunga quyidagilarni kiritadi:

• xarajatlarga ilgari olingan, joriy soliq davrida qoplangan umidsiz (xavfli) talablar summalari, shu jumladan bunday talablarni boshqaga oʻtkazish (sessiya) yoʻli bilan qoplangan summalar;
• Oʻzbekiston Respublikasi Davlat byudjeti mablagʻlaridan xarajatlarni qoplash uchun olingan summalar;
• sugʻurta tashkiloti yoki zarar yetkazgan shaxs toʻlagan zararni qoplash summalari — Kodeksning 304-moddasida koʻrsatilgan sugʻurta toʻlovlari bundan mustasno;
• ilgari chegirmalarga kiritilgan xarajatlarni qoplash boʻyicha olingan boshqa kompensatsiyalar.

Ilgari hisobdan chiqarilgan va qaytarilgan qarz

Eng koʻp uchraydigan holat — 1-band. Avval kompaniya umidsiz qarzni chegirish huquqiga ega: 313-modda oldingi davrlarda soliqqa tortiladigan daromad olish bilan bogʻliq umidsiz qarzlarni chegirishga ruxsat beradi. Umidsiz qarz deb sud qaroriga koʻra majburiyat tugatilishi, qarzdor bankrot deb topilishi, tugatilishi yoki vafot etishi, yoxud daʼvo muddati oʻtishi sababli undirib boʻlmaydigan qarz hisoblanadi.

Chegirma faqat qarz hisobdan chiqarilgan va buxgalteriya hisobotida aks ettirilgan taqdirdagina mumkin. Shundan keyin qarzdor baribir toʻlasa, ilgari bazani kamaytirgan summa 301-modda boʻyicha daromadga qaytadi. Talab huquqini boshqaga oʻtkazish ham xuddi shunday hisobga olinadi: yangi kreditordan olingan pul chegirilgan talabning qoplanishi hisoblanadi.

Muhimi: gap haqiqatda chegirilgan summa haqida. Chegirma boʻlmagan boʻlsa (masalan, qarz hisobdan chiqarilmagan va xarajatga olinmagan), 301-modda boʻyicha daromad uchun asos yoʻq — tushum oddiy toʻlov sifatida oʻtadi.

Byudjet mablagʻlari va boshqa kompensatsiyalar

2-band Davlat byudjeti mablagʻlaridan xarajatlarni qoplash uchun olingan summalarga tegishli. Kompaniya bu xarajatlarni allaqachon xarajatlarda aks ettirgan boʻlsa va keyin kompensatsiya olsa, daromadni koʻrsatadi. Kompensatsiya xarajatlarga kirmagan harajatlarga tegishli boʻlsa, daromadga qaytaradigan narsa yoʻq.

4-band — «yakunlovchi»: ilgari chegirmalarga kiritilgan xarajatlar uchun olingan har qanday boshqa kompensatsiya. Masalan, aybdor shaxs siz allaqachon chegirgan zararni qoplaydi (3-band). Mezon hamma joyda bitta: chegirma boʻlganmi.

Daromadga kirmaydigan narsalar: 304-modda

301-moddaning 3-bandi 304-moddada koʻrsatilgan sugʻurta toʻlovlarini toʻgʻridan-toʻgʻri chiqarib tashlaydi. 304-moddaning oʻzi daromad sifatida hisobga olinmaydigan tushumlarni sanaydi, ular orasida sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta tovoni (sugʻurta summasi) shaklida olingan mablagʻlar, shuningdek Kodeksning 48-moddasi talablari bajarilgan taqdirda olingan grantlar, gumanitar yordam va maqsadli tushumlar bor.

Shuning uchun ajrating: sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta tashkilotidan olingan kompensatsiya — 304-modda, zarar yetkazgan shaxs tomonidan zararning qoplanishi esa — 301-modda. Grantlarda ham xuddi shunday: 48-modda shartlarini bajarish kerak, aks holda ozod qilish ishlamasligi mumkin.

Daromadni qaysi davrda koʻrsatish kerak

301-modda davr qoidasini belgilaydi: olingan kompensatsiya u olingan hisobot (soliq) davrining daromadi hisoblanadi. Qarz hisobdan chiqarilgan yil uchun deklaratsiyani tuzatish shart emas: u paytda chegirma qonuniy edi, qoplanish esa joriy davrning yangi daromadi.

Shartli raqamlardagi misol. Kompaniya xaridorning 40 mln soʻmlik qarzini hisobdan chiqarib, chegirdi. Bir yildan keyin qarzdor 25 mln soʻm qaytardi. Tushum davrida kompaniya 301-modda boʻyicha daromadga 25 mln soʻmni kiritadi. Qolgan 15 mln soʻm qoplanmaguncha daromadga kirmaydi. Raqamlar shartli, faqat hisob-kitobni koʻrsatish uchun keltirilgan.

Harakatlar tartibi

Buxgalter uchun amaliy tartib:

• dastlabki operatsiyani topish: xarajat qachon va qanday asosda chegirilgan yoki qarz hisobdan chiqarilgan;
• chegirma boʻlganini hujjatlar bilan tasdiqlash (hisobdan chiqarish dalolatnomasi, hisob registrlari, deklaratsiya);
• tushum 301-moddaning qaysi bandiga mos kelishini aniqlash va sugʻurta tovonini 304-moddadan ajratish;
• daromadni olingan davrda koʻrsatish va tekshiruv uchun hisob-kitobni saqlash.

Tipik xatolar

Kompaniyalar koʻpincha uch narsani aralashtiradi: tushumni «oddiy toʻlov» deb hisoblab daromadni koʻrsatmaydi, garchi qarz ilgari chegirilgan boʻlsa; daromadni olingan davrga kiritish oʻrniga eski deklaratsiyani tuzatadi; aybdor shaxsning kompensatsiyasini sugʻurta toʻlovlariga kiritadi. Bu xatolarning har biri joriy davr bazasini kamaytiradi va tekshiruvda qoʻshimcha hisoblashga sabab boʻlishi mumkin.