Audit turlari: tasnifi va vazifasi

Asos boʻyicha: majburiy va tashabbus tarzidagi

• Majburiy audit — har yili AJ, banklar, sugʻurta tashkilotlari, qishloq xoʻjaligi kooperativlari, investitsiya va boshqa jamgʻarmalar, birjalar, davlat ulushi boʻlgan kompaniyalar, shuningdek uchta shartdan ikkitasiga javob beradigan tijorat tashkilotlari uchun: aktivlari 100 000 BHM dan ortiq, tushumi 200 000 BHM dan koʻp, xodimlari soni 100 nafardan ortiq (35-modda).
• Tashabbus tarzidagi audit — kompaniyaning oʻzi, uning mulkdori, ulushi kamida 5% boʻlgan ishtirokchilar yoki nazorat yoxud huquqni muhofaza qiluvchi organlar qarori bilan; predmeti, muddatlari va shartlari shartnoma bilan belgilanadi, tashabbuskor toʻlaydi (36-modda).

Majburiy va tashabbus tarzidagi: taqqoslash

• Asos: majburiy — qonun (35-modda); tashabbus tarzidagi — buyurtmachi qarori (36-modda).
• Davriylik: majburiy — har yili; tashabbus tarzidagi — kerak boʻlganda.
• Hajm: majburiy — yillik moliyaviy hisobot; tashabbus tarzidagi — shartnoma boʻyicha, alohida uchastkagacha.
• Muddat: majburiy audit boʻyicha xulosa nusxasi tekshiruvdan keyin 15 kun ichida, 15-iyundan kechiktirmay soliq organiga topshiriladi (35-modda); tashabbus tarzidagisida qonun boʻyicha muddat yoʻq.
• Auditorga talablar: majburiy uchun — uzluksiz staji uch yildan yoki xalqaro sertifikatga ega kamida ikki auditor va sifatni tashqi nazorat boʻyicha qoidabuzarliklarning yoʻqligi (35-modda).

Ijrochi boʻyicha: tashqi, ichki, davlat

• Tashqi audit — Reyestrdagi mustaqil auditorlik tashkiloti (OʻRQ-677, 27-modda).
• Ichki audit — kompaniya ichidagi xizmat. Aktivlari 100 000 BHM dan ortiq boʻlgan AJ da ichki audit xizmati majburiy va kuzatuv kengashiga hisobdor (AJ toʻgʻrisidagi Qonun, 108-modda).
• Soliq auditi — soliq organlari tomonidan davr uchun soliqlarni hisoblash va toʻlashning toʻgʻriligini tekshirish; yuqori xavf darajasidagi soliq toʻlovchilarga nisbatan oʻtkaziladi (SK, 140-modda).

Predmet boʻyicha

• moliyaviy audit — buxgalteriya (moliyaviy) hisobotining ishonchliligi;
• soliq (tashabbus tarzidagi) — soliq organi kelgunga qadar soliqlar toʻgʻriligini auditor kuchi bilan tekshirish;
• operatsion va boshqaruv — jarayonlar va nazoratlar samaradorligi;
• kadrlar va yuridik — hujjatlar va shartnomalar;
• IT-audit — tizimlar va moliyaviy axborot xavfsizligi;
• forenzik — firibgarlik va suiisteʼmollik belgilarini tekshirish;
• due diligence — sotib olish yoki investitsiyadan oldin kompaniyani tekshirish.

Hajm boʻyicha

• toʻliq — davr uchun butun hisobot;
• mavzuli — alohida uchastka: zaxiralar, hisob-kitoblar, ish haqi, asosiy vositalar;
• ekspress-audit — butun hisobot boʻyicha fikr bildirmasdan asosiy xavflarni tezkor diagnostika qilish.

Turdosh xizmatlar — bu audit emas

Auditorlik tashkilotlari turdosh xizmatlar koʻrsatishga haqli: hisobni yuritish va tiklash, hisobot tuzish, shu jumladan MHXS boʻyicha, taftish komissiyasi funksiyalari, hisob va soliqlar boʻyicha maslahatlar, moliyaviy tahlil, baholash va boshqalar (33-modda). Lekin xuddi shu tashkilot tekshirilayotgan davrda tuzgan yoki hisobini yuritgan hisobotni u tekshira olmaydi (34-modda).

Qaysi turni tanlash kerak

• 35-modda boʻyicha majburiyat bor — faqat qonun talablariga javob beradigan tashkilotda majburiy audit.
• Bank, tender yoki investor uchun xulosa kerak — hisobotning tashabbus tarzidagi auditi.
• Xatolar yoki suiisteʼmolliklarga shubha — mavzuli audit yoki forenzik.
• Biznesni sotib olish — due diligence.