Audit yakunlari boʻyicha rahbariyatga xat (management letter)

Xat auditorlik xulosasidan nimasi bilan farq qiladi

• Xulosa — auditorlik tashkilotining moliyaviy hisobot ishonchliligi va buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga muvofiqligi haqida yozma shaklda ifodalangan fikrini oʻz ichiga olgan hujjat; uning shakli va mazmuni audit standartlari bilan belgilanadi (OʻRQ-677, 39-modda).
• Rahbariyatga xatda hisobot haqida fikr boʻlmaydi. Auditning maqsadi — ichki nazorat samaradorligi haqida emas, moliyaviy hisobot haqida fikr bildirish; auditor buni xatda toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatadi (XAS 265, 11-band).
• Xulosa hisobotga ilova qilinadi va foydalanuvchilarga yetib boradi; xat esa boshqaruv uchun masʼul shaxslar va rahbariyatga yoʻllanadi. Auditor u ularning maqsadlari uchun tayyorlangani va boshqa maqsadlarga mos kelmasligi mumkinligini koʻrsatishi mumkin (A29-band).
• Modifikatsiyalangan fikr albatta uzun xatni anglatmaydi va aksincha: jiddiy nazorat kamchiliklari modifikatsiyalanmagan fikrda ham aniqlanishi mumkin.

Nazorat kamchiligi va jiddiy kamchilik nima

Ichki nazorat kamchiligi nazorat hisobotdagi buzib koʻrsatishlarni oʻz vaqtida oldini ololmaydigan yoki aniqlab tuzata olmaydigan tarzda ishlab chiqilgan, joriy etilgan yoki ishlaganda, yoxud buning uchun zarur nazorat mavjud boʻlmaganda yuzaga keladi (XAS 265, 6(a)-band). Jiddiy kamchilik — auditorning kasbiy fikriga koʻra korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslar eʼtiboriga loyiq darajada muhim boʻlgan kamchilik yoki ularning birikmasi (6(b)-band).

Ahamiyat faqat buzib koʻrsatish sodir boʻlganiga emas, balki uning ehtimoli va mumkin boʻlgan hajmiga ham bogʻliq, shuning uchun auditor buzib koʻrsatishlarni topmagan boʻlsa ham jiddiy kamchiliklar mavjud boʻlishi mumkin (A5-band).

• kamchiliklar kelgusida muhim buzib koʻrsatishlarga olib kelish ehtimoli;
• aktiv yoki majburiyatning yoʻqotish yoki firibgarlikka moyilligi;
• baholanadigan qiymatlarning, masalan haqqoniy qiymatning subyektivligi va murakkabligi;
• nazoratning ahamiyati: rahbariyat ustidan nazorat, firibgarlikning oldini olish, hisob siyosatini tanlash, bogʻliq tomonlar bilan va odatiy faoliyatdan tashqari yirik bitimlar, davrni yopish (A6-band);
• zaif nazorat muhiti belgilari: nazorat oldini olmagan rahbariyat firibgarligi yoki oldin xabar qilingan jiddiy kamchiliklar boʻyicha choralar koʻrilmagani (A7-band).

Auditor kimga va qanday shaklda xabar qiladi

• Jiddiy kamchiliklar — yozma ravishda va oʻz vaqtida korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarga (taʼsischilar, kuzatuv kengashi) (9-band).
• Tegishli darajadagi rahbariyatga — oʻrinli boʻlsa, oʻsha jiddiy kamchiliklar yozma ravishda, hamda rahbariyat eʼtiboriga loyiq va unga boshqalar tomonidan xabar qilinmagan boshqa kamchiliklar (10-band).
• Jiddiy kamchiliklar uchun mos daraja — odatda bosh direktor yoki moliya direktori; boshqalari uchun — tegishli uchastkaga masʼul operatsion rahbarlar (A19-band).
• Boshqa kamchiliklarni ogʻzaki, jumladan topilmalarni rahbariyat bilan muhokama qilish chogʻida xabar qilish mumkin (A23-band).
• Agar kamchiliklar rahbariyatning oʻzi vijdonliligi yoki malakasini shubha ostiga qoʻysa, ularni bevosita rahbariyatga xabar qilish oʻrinsiz boʻlishi mumkin (A20-band).

Xatda nima boʻladi

Jiddiy kamchiliklar haqidagi yozma xabarda auditor kamchiliklarni tavsiflaydi va ularning mumkin boʻlgan taʼsirini tushuntiradi, shuningdek kontekst beradi: audit hisobot haqida fikr bildirish uchun oʻtkazilgan, ichki nazorat uning samaradorligini baholash uchun emas, protseduralarni rejalashtirish uchun koʻrib chiqilgan va faqat audit davomida aniqlangan hamda yetarlicha muhim deb topilgan kamchiliklar xabar qilinmoqda (11-band).

Kamchiliklar taʼsirini miqdoriy baholash shart emas; ularni guruhlash mumkin. Auditor bartaraf etish boʻyicha tavsiyalar, rahbariyatning haqiqiy yoki rejalashtirilgan javoblari va ularning bajarilishini tekshirgan-tekshirmaganini kiritishi mumkin (A28-band). Batafsillik darajasi kompaniya xususiyati va hajmiga, boshqaruv organlari tarkibiga va tartibga solish talablariga bogʻliq (A15-band).

• Odatiy tuzilma: qisqa kirish va izohlar → jiddiy kamchiliklar (tavsif, risk, tavsiya) → boshqa izohlar → masʼullar va muddatlar koʻrsatilgan rahbariyat javoblari.
• Oʻzbek kompaniyalari uchun odatiy mavzular: kassa va bankda vazifalar ajratilmagan, kontragentlar bilan muntazam solishtirma yoʻq, davrni yopishda kelishilmagan qoʻlda tuzatishlar, tahlil qilinmagan muddati oʻtgan debitorlik qarzi, rasmiylashtirilmagan hisob siyosati.

Muddatlar

Standart oʻz vaqtida xabar qilishni talab qiladi (9, 10-bandlar). Vaqtni tanlashda auditor xat boshqaruv organlari oʻz nazorat vazifalarini bajarishi uchun muhimligini hisobga oladi; ayrim kompaniyalar uni hisobot tasdiqlanishidan oldin oladi, boshqalarga keyinroq chiqarilishi mumkin (A13-band). Lekin xat yakuniy audit faylining bir qismi, uni shakllantirish esa odatda auditorlik xulosasi sanasidan keyin 60 kundan kechiktirmay yakunlanadi (A13-band, XAS 230 ga havola bilan).

Kompaniya tuzatishni tezroq boshlashi uchun auditor jiddiy kamchiliklarni avval ogʻzaki muhokama qilishi mumkin, lekin bu ular haqida yozma xabar qilish majburiyatini bekor qilmaydi (A14-band).

Kompaniya nima qilishi kerak

Qonunga koʻra tekshirilayotgan subyekt audit davomida aniqlangan qoidabuzarliklar haqidagi maʼlumotni koʻrib chiqishi va uni olgan sanadan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay natijalar haqida auditorlik tashkilotini yozma ravishda xabardor qilishi, shuningdek buxgalteriya hisobini yuritish, moliyaviy hisobotni tuzish va soliq hamda yigʻimlarni hisoblash tartibidagi aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etishi shart (OʻRQ-677, 37-modda). Bir vaqtning oʻzida kompaniya auditordan aniqlangan kamchilik va qoidabuzarliklarni tuzatish tartibi boʻyicha maslahat olish huquqiga ega.

• Har bir izoh uchun masʼul va muddatni belgilang va buni yozma javobga kiriting.
• Kamchilikni qiymat sabab bartaraf etmaslik qarori — rahbariyat va boshqaruv organlarining huquqi, lekin auditorning jiddiy kamchilik haqida xabar qilish majburiyati bunga bogʻliq emas (A16-band).
• Bartaraf etilmagan jiddiy kamchilik haqida auditor keyingi yili yana xabar qiladi, asosli tushuntirishsiz harakatsizlikning oʻzi jiddiy kamchilik deb hisoblanishi mumkin (A17-band).
• Xatdan keyingi yil uchun buxgalteriya va ichki audit ish rejasi sifatida foydalaning.