Maxsus kiyim va himoya vositalari hisobi: berish, kiyish muddatlari, hisobdan chiqarish

Ish beruvchining majburiyati

Mehnat kodeksining 363-moddasiga koʻra mehnat sharoiti noqulay ishlarda band boʻlgan xodimlar belgilangan meʼyorlar boʻyicha maxsus kiyim, sanitariya kiyimi, maxsus poyabzal va boshqa shaxsiy himoya va gigiena vositalari bilan bepul taʼminlanadi. SHHVni sotib olish, saqlash, yuvish, tozalash, taʼmirlash, dezinfeksiya qilish va zararsizlantirish ish beruvchi hisobidan amalga oshiriladi.

Xodim, oʻz navbatida, shaxsiy himoya vositalarini toʻgʻri qoʻllashi shart. Xodimlar meʼyorlar boʻyicha maxsus kiyim va SHHV bilan bepul taʼminlanganini nazorat qilish mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakilning huquqlariga kiradi (VMning 24.12.2025 dagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan nizom).

Meʼyorlar va kiyish muddatlari qayerdan olinadi

Ishlar roʻyxati, berish meʼyorlari, taʼminlash tartibi va shartlari jamoa kelishuvlari va jamoa shartnomasi bilan belgilanadi. Agar ular tuzilmagan boʻlsa, ularni ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda qonunchilikda belgilangan normativlarga muvofiq aniqlaydi (MK 363-moddasi).

Amalda meʼyorlar jamoa shartnomasiga ilova yoki buyruq bilan rasmiylashtiriladi: har bir kasb boʻyicha — SHHV nomi, soni va kiyish muddati. Kiyish muddati faqat mehnatni muhofaza qilish uchun kerak emas: u buyumni qachon hisobdan chiqarib, yangisini berish mumkinligini belgilaydi va tekshiruvda xarajat asosi boʻlib xizmat qiladi.

Agar kompaniyada turli boʻlinmalar — ishlab chiqarish, ombor, ofis boʻlsa, meʼyorlarni har biri uchun alohida tasdiqlash qulay: ofis xodimlariga SHHV odatda berilmaydi, ombor va sex uchun esa toʻplam va muddatlar farq qiladi. Mehnat sharoitlari oʻzgarganda, masalan ish joylari attestatsiyasidan keyin, meʼyorlar qayta koʻrib chiqiladi va xodimlarga imzo qoʻydirib yetkaziladi.

Hisobvaraqlar rejasi boʻyicha buxgalteriya hisobi

21-son BHMSga koʻra aylanma mablagʻlar tarkibidagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar — inventar, asboblar, xoʻjalik jihozlari va boshqa mehnat vositalari 1080 «Inventar va xoʻjalik jihozlari» hisobvaragʻida hisobga olinadi. Maxsus kiyim, odatda, shu yerda yoki hisob siyosatida belgilangan alohida subhisobvaraqda hisobga olinadi.

• Kirim: Dt 1080 — Kt 6010 «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar» sotib olish qiymati boʻyicha.
• Foydalanishga berish: qiymat foydalanishga topshirilgan paytda ishlab chiqarish yoki davr xarajatlariga toʻliq qoʻshilishi mumkin — masalan, Dt 2010 «Asosiy ishlab chiqarish», 9410 «Sotish xarajatlari» yoki 9420 «Maʼmuriy xarajatlar» — Kt 1080.
• Saqlanishni nazorat qilish: berilgan mol-mulk balansdan tashqari 014 «Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari» hisobvaragʻida sexlar, omborlar va alohida foydalanuvchilar boʻyicha hisobga olinadi.
• Kiyish muddati tugaganda yoki yaroqsiz holga kelganda hisobdan chiqarish — balansdan tashqari hisobvaraqdan belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hisobdan chiqarish dalolatnomasi asosida.

Foyda soligʻi

Asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar chegiriladi, iqtisodiy jihatdan oqlangan deb, xususan, qonunchilik qoidalaridan kelib chiqadigan xarajatlar hisoblanadi (SK 305-moddasi). MK 363-moddasi meʼyorlari boʻyicha maxsus kiyim xarajatlari aynan shunday holat.

Soliq hisobi uchun asosiy vosita chegarasi ham muhim: birligi uchun qiymati 50 BHMdan ortiq va foydalanish muddati 12 oydan ortiq buyumlar amortizatsiya qilinadigan mol-mulk hisoblanadi (SK 306-moddasi). Maxsus kiyim deyarli har doim arzonroq, shuning uchun uning qiymati amortizatsiya qilinmaydi, xarajatlarga hisobdan chiqariladi. Tasdiqlovchi hujjatlar — berish meʼyorlari, berishni hisobga olish shaxsiy kartochkasi, qaydnoma va hisobdan chiqarish dalolatnomasi.

JShDS: qiymat qachon xodim daromadi emas

SK 369-moddasiga koʻra ish beruvchining quyidagi xarajatlari xodimning daromadi sifatida qaralmaydi:

• mehnat sharoiti noqulay ishlarda band boʻlgan xodimlarni qonunchilikda belgilangan tartibda sut, davolash-profilaktika ovqati, gazlangan shoʻr suv, shaxsiy himoya va gigiena vositalari bilan taʼminlash boʻyicha;
• xizmat vazifalarini bajarish uchun zarur boʻlgan maxsus kiyim, maxsus poyabzal, forma kiyimini berish yoki pasaytirilgan narxlarda sotish boʻyicha.
• Asosiy shart — xizmat vazifalarini bajarish bilan bogʻliqlik. Tadbirlar uchun brendlangan kiyim, rahbarlar uchun ishbilarmonlik kostyumlari yoki «firma uslubidagi» sovgʻalar bu imtiyozga avtomatik tarzda tushmaydi va alohida baholashni talab qiladi.

Maxsus kiyimni xodimga sotish va ishdan boʻshash

Agar maxsus kiyim xodimga sotilsa, 21-son BHMS hisobvaraqlar rejasida bu operatsiya 4790 hisobvaragʻi debeti va 9010–9030 tushum hisobvaraqlari krediti boʻyicha aks ettiriladi. Ish uchun zarur maxsus kiyimni pasaytirilgan narxda sotish xodimning daromadi hisoblanmaydi (SK 369-moddasi).

Ishdan boʻshashda maxsus kiyim bilan nima qilish — qaytarish, qiymatini ushlab qolish yoki xodimga berish — jamoa shartnomasi yoki lokal hujjatda oldindan yozib qoʻyilishi kerak. Ish haqidan ushlab qolishlar faqat Mehnat kodeksida belgilangan hollarda va doirada amalga oshiriladi.

Hujjatlar nazorat roʻyxati

• kiyish muddatlari koʻrsatilgan kasblar boʻyicha SHHV berish meʼyorlari (jamoa shartnomasi yoki kasaba uyushmasi bilan kelishilgan buyruq);
• xodim imzosi bilan maxsus kiyim berishni hisobga olish shaxsiy kartochkasi;
• berish qaydnomasi va ombordan koʻchirish yuk xatlari;
• javobgar shaxslar boʻyicha 014 hisobvaragʻida balansdan tashqari hisob;
• kiyish muddati tugaganda yoki yaroqsiz boʻlganda hisobdan chiqarish dalolatnomalari;
• hisob siyosati: qiymatni xarajatlarga hisobdan chiqarish payti va subhisobvaraqlar.